Rock müzikteki ‘27’ler Kulübü’ ne kadar gürültülüyse, cazın ‘33’ler kulübü’ o kadar sessizdir. Paul Chambers, gürültüsüz bir trajedinin içinden geçerek zamanı notalarla çizen o adamlardan biriydi.
Otuz üç yaşına gelmeden ölenleri düşündüğümde, aklım önce rock dünyasına gidiyor. John Bonham’ın davul başında bıraktığı boşluk, Keith Moon’un yerinde bir daha kimsenin duramaması… Sonra caz tarafına dönüyorum, Paul Chambers, Lee Morgan… İkisinin de takvim yapraklarında aynı rakam yazıyor: 33! Bütün dünyanın konuştuğu o ‘27’ler kulübü’ varken, sanki perdelerin arkasında kimsenin adını koymadığı bir ‘Otuz Üçler Kulübü’ daha var. Daha sessiz, daha derin, daha hüzünlü.
Paul Chambers’ın hayatı, tam da böyle sessiz bir trajedinin üzerine kuruluydu. Gürültüsüz başlayan, çok çalışarak büyüyen, sonra içten içe yıpranarak kırılan bir hikâye. Onu anlamak için, her şeyden önce sesine kulak vermek gerekiyor. Chambers, konuşmaktan çok çalarak anlatanlardan.
1935 baharında, Pittsburgh’da dünyaya geldiğinde kimse onun caz tarihinin zamanını çizecek adam olacağını bilmiyordu. Ailede büyük bir müzikal gelenek yoktu. Amerika’nın o yıllardaki çalkantılı havasında müzik, bir kaçış yolu kadar, bir tutunma biçimiydi de. Çocuk Paul önce nefesli çalgılarla tanıştı. Bariton korno, sonra tuba… Büyük, ağır, derin sesli enstrümanlara doğru tuhaf bir çekim duyuyordu. Gürültünün değil, dipten gelen uğultunun peşindeydi sanki.
Annesini kaybettikten sonra hayatının ekseni kaydı. Aile, Detroit’e taşındı. Bu şehir, Paul’un kaderini değiştirecekti. O yıllarda Detroit sadece otomobil fabrikalarıyla değil, kulüpleri, okulları, mahalle aralarına sızmış müziğiyle de bir üretim hattıydı. Gündüz fabrikaların çanları çalar, gece sokaklardan piyanoların boğuk sesi gelirdi. Genç Paul, yeni şehrin bu karışık gürültüsünü içine çekerek büyüdü.
Cass Technical High School’a girdiğinde, önünde iki ayrı dünya açıldı. Bir yanda senfoni orkestrası, nota defterleri, disiplinli prova saatleri; diğer yanda merkezdeki kulüpler, dumanlı sahneler, sabaha kadar süren jam’ler… Cass Tech, Henry Ford’un montaj hattına benzeyen müzik programıyla ünlüydü. Bir uçtan giren gençler, diğer uçtan cazın yeni isimleri olarak çıkıyordu. Doug Watkins, Donald Byrd, Ron Carter… Hepsi bu okuldan geçmiş, aynı koridorlarda yürümüştü.
Kontrabasla ilişkisi de burada ciddileşti. 1949 civarı eline o kocaman enstrümanı ilk aldığında, sanki yıllardır onu bekliyormuş gibi hissetti. Kontrabas, gövdesiyle insanın bedenine yaslanan, titreşimleri kaburgalardan içeri yürüyen bir enstrümandır. Paul, daha ilk gün, bu enstrümanla konuşabileceğini fark etti. Bir süre sonra klasik eğitime yöneldi. Detroit Senfoni Orkestrası’nın basçısı Gaston Brohan’dan ders aldı. Gün boyu etütler, Bach süitleri, arşenin dengesi, entonasyon… Geceleri ise işler değişiyordu. Okul çantasını bırakıp kulüplere gidiyor, bebop öğreniyordu.
Onun için gündüzler “ödev”, geceler “hayat”tı.
Detroit’in caz haritasında, Barry Harris’in evinin özel bir yeri vardı. Paul’dan beş yaş büyüktü Barry; piyanonun başında oturduğunda, armoninin kapılarını bir bir açan bir öğretmen gibiydi. Resmi unvanı “öğretmen” değildi. O evinin salonunu gece geç saatlerde jam oturumlarına çeviren bir ağabeydi.
Paul, ilk kez Barry’nin evine girdiğinde, odada sigara dumanı, yarım dolu kahve fincanları ve duvarlara çarpıp geri dönen akorlar vardı. Piyanonun üstünde açık duran notalar, kimsenin tam okumadığı ama herkesin bir şekilde bildiği melodileri işaret ediyordu. Barry, genç basçıya şöyle dedi:
“Yürürken sadece akorları sayma, hikâye anlat. Bas çizgisi, solistin ayağının altındaki yol, o yolu düz yaparsan sıkılır, virajlı yaparsan sürer gider.”
Bu cümle, Chambers’ın hayat boyu unutmayacağı bir dersti. Barry Harris’in evindeki geceler, armoni kitaplarından daha çok işe yaradı. Orada, aynı zamanda arkadaşlık da öğrendi. Müzikle birbirini taşıyan, düşse bile sahnede bırakmayacak insanlar buldu.
Bir başka durak, Kenny Burrell ile çaldığı küçük gruptu. “Four Sharps” diye anılan bu ekipte, Paul henüz liseli bir çocukken Burrell ondan üç yaş büyüktü. Geceleri kulüplere girerken kapıda “yaş sınırı” sorulduğunda, biri “o sadece basçı, sayılmaz” diye şaka yapar, içeri alınırdı. Burrell’in gitarı, herhangi bir gecede herhangi bir tonda, hiç prova yapılmamış bir şarkıya girebiliyordu. Paul için bu tam bir saha eğitimiydi. Bir anda transpose etmek, kulağıyla akoru yakalamak, harmoni içinde kalırken melodiyi de taşımak…
Yıllar sonra, 1957’de, Blue Note etiketiyle çıkan Bass on Top albümünde yeniden karşılaşacaklardı. Bu kez sahnenin önünde Paul vardı. Albüm onun adıyla çıkıyordu. Burrell ise, artık çok iyi tanıdığı genç basçının etrafında dolaşan, kıvrak ama kendinden emin cümleler kuran gitaristti.
Bass on Top’ın açılışında yer alan “Yesterdays”, Chambers’ın kim olduğunu tek başına anlatabilecek kadar yoğun bir kayıttır. Jerome Kern’in bu standardı, pek çok vokalist ve solistle birlikte kaydedilmişti; ama basın elinde bu şarkı bambaşka bir dile büründü.
Parça, sessiz bir kadansla başlar. Arşe, basın telleri üzerinde ağır ağır gezinirken, Chambers melodiyi sanki kelimeleri unutulmuş bir şarkıyı hatırlıyormuş gibi çalar. Bazı notaların arasına küçük susuşlar bırakır; tıpkı birinin konuşurken boğazına dizilen kelimeleri yutması gibi. Burrell’in gitarı, arkada akorları yumuşak bir sis gibi yayar. Melodinin içindeki pişmanlık, özlem, “böyle olmak zorunda mıydı?” diye soran bir tını, yavaş yavaş odaya dolup taşar.
Yaklaşık iki dakika sonra, davulcu Art Taylor fırçalarını devreye sokar. Tempo ikiye katlanır; “dünler”in ağıtı bir anda dansa dönüşür. Piyanoya Hank Jones’un oturuşunu hayal edebilirsiniz. Detroit’te Paul’un çocukluğundan beri tanıdığı bu zarif piyanist, melodiyi devraldığında şarkı artık sadece bir hüzün değil, aynı zamanda hayata tutunma öyküsüdür. Chambers, bu hızlı bölümde de bası yürütür. Ama yürüyüşü bile şarkının içinde tuttuğu o ince sızıdan vazgeçmez.
Parça sonlara doğru yavaşlar. Tekrar ballad temposuna döner. Sonra daha da ağırlaşır. Son cümleleri yine Chambers söyler. Arşe, tellerin üzerinde son kez gezinirken, sanki uzun bir mektubun altına titrek bir imza atar. Şu farkla… Bu imzayı atarken, Paul henüz sadece yirmi iki yaşındadır. Müzik ise çok daha yaşlıdır.
Onu “zamanından önce yaşlı” yapan da belki budur.
Cass Tech’in koridorlarından geçen basçılar arasında, Paul’un izini en iyi anlayanlardan biri çocukluk arkadaşı Doug Watkins’ti. Aynı mahallede büyümüşler, aynı tramvaya binmişler, aynı kulüplerin kapısında beklemişlerdi. Doug, Chambers’tan bir yıl büyüktü ve caz dünyasına o da hızla karışmıştı. Blue Note’un aranan basçısı, Jazz Messengers’ın temel taşlarından biriydi. Kayıt sayısında bakarsanız, Paul’dan bile birkaç düzine fazla albümde çalmıştı. Ama 1962’de, henüz 27 yaşındayken bir araba kazasında öldü. Detroitli basçıların kader çizgisine bir kara çizgi daha eklendi.
Biraz daha arkadan gelen bir başka Cass Tech öğrencisi, Ron Carter, Paul 1954’te Detroit’ten ayrıldığında orkestra bas sandalyesini devraldı. Yıllar sonra Miles Davis’in ikinci büyük beşlisinin temelini de o oluşturacaktı. Cazın iki büyük Miles döneminin basçıları, aynı okulun, aynı şehrin, aynı canlı müzik ortamının çocuklarıydı. Bu bir tesadüf değildi. Detroit, yetenekli gençleri alıp, onlara hem disiplin hem de sahne verdi.
Paul’un hikâyesi, bu üretim hattından New York’a uzanan yolda hızlanmaya başladı.
1954 yılında ailesiyle birlikte New York’a taşındığında, cebinde büyük paralar yoktu. Ama yanında taşıdığı kontrabas, onu şehrin aradığı insanlardan biri yapacaktı. İlk günlerde Detroit’ten arkadaşlarının evlerinde kaldı. Dar apartman dairelerinde, mutfakla salon arasında sıkışmış, zemin kata kadar inen bas sezleriyle… Gündüzleri provalara, akşamları kulüplere koşturuyor, bir yandan da şehirde kendi yerini bulmaya çalışıyordu.
Birdland, o zamanların caz mabediydi. Buraya adımını atan herkes, ya bir efsanenin gölgesinde çalıyor, ya da kendi efsanesini yazmak için sahneye çıkıyordu. Paul, zorunlu jam oturumlarından birinde oraya çıktı. Rivayete göre o akşam, bebop basının kralı sayılan Oscar Pettiford da kulüpteydi. Genç basçıyı dinledikten sonra yanına yürüyüp, “Body and Soul’u çal bakayım,” dedi.
Chambers, elbette biliyordu şarkıyı, ama Pettiford’un önünde çalmak, sınava girmek gibiydi. Utangaç bir sesle, tereddütlü bir şekilde başladı. Birkaç ölçü sonra Pettiford’un sabrı taştı. “Hayır, öyle değil,” diye patladı. Bası Paul’un elinden aldı, parmaklarını klavyeye bastırdı, melodiyi birkaç cümlede nasıl taşıması gerektiğini gösterdi. Sonra enstrümanı geri verdi.
Bu an, dışarıdan bakıldığında aşağılayıcı bir ritüeldi. Ama Chambers için, buz gibi bir uyarı kadar, ateş gibi bir motivasyondu. O günden sonra hangi standardı çalarsa çalsın, melodiyi sadece izlemekle kalmadı; ona sahip çıkmayı öğrendi.
New York’ta ismi kulaktan kulağa yayıldı. Takvim defteri, kısa sürede ünlü isimlerin yanına yazılan tarihlerle dolmaya başladı. J.J. Johnson, Kai Winding, Paul Quinichette… Hepsi genç basçının, temposu asla düşmeyen yürüyüşlerini, esneyen ama kopmayan zaman duygusunu sevmişti.
Ve 1956’da, hayatının yönünü belirleyecek telefon çaldı: Miles Davis, onu grubuna çağırıyordu.
Miles’ın ilk “büyük beşlisi”, caz tarihinin en çok konuşulan gruplarından biridir. Trompette Miles Davis, tenor saksafonda John Coltrane, piyanoda Red Garland, davulda Philly Joe Jones, basta Paul Chambers… Bu beşli, melodilerin etrafına örülen zaman duvarını yeniden inşa etti desek abartmış olmayız.
Chambers bu gruba girdiğinde, artık sadece iş arayan genç bir basçı değil, caz aristokrasisinin tam ortasında duran bir isimdi. Miles, onun yürüyüşüne güveniyordu. “Bir grubun temeli Paul’dur,” dediği rivayet edilir. “Onun üzerine ne inşa etsek ayakta durur, çünkü o sarsılmaz.”
Prestige için yaptıkları kayıtlar, bugün hâlâ parlaklığını koruyor. 1956’da Hackensack’te Rudy Van Gelder’in küçük ama mucizevi stüdyosunda, sözleşme gereği hızlı hızlı kaydettikleri parçalar, beş albümlük bir mirasa dönüştü. Miles, Cookin’, Relaxin’, Workin’, Steamin’. Bu albümlerde Sonny Rollins’in “Oleo”su öyle bir kaydedildi ki, “swing nedir?” diye soran herkese, teoriden önce bu kaydı dinletmek yeterli hale geldi.
Oleo’da Chambers’ın yürüyüşünü dinlerken, her iki ardışık notanın arasında sallanan bir dünya hissedersiniz. Zaman asla aksamaz. Hiçbir anda metronom gibi düz de gitmez. İnce ince bükülen, ileri geri nefes alan, solistin cümlelerine yer açmak için daralıp genişleyen bir süreklilik vardır. Bazıları, swing’in en iyi tanımının, Chambers’ın çaldığı herhangi iki nota arasındaki o titreşim olduğunu söyler. Zaman, onun elinde katı bir ölçü değil, şekil verilebilir bir hamurdur.
Miles’ın 1958 tarihli Milestones albümünde yer alan Monk bestesi Straight, No Chaser’daki solo, onun yayla neler yapabildiğini gösteren başka bir zirvedir. Chambers, onlarca ölçü boyunca arşeyle blues çalar, ama bu sadece virtüöz bir gösteri değildir. Her cümlenin içinde küçük bir hikâye, her esde kısa bir nefes, her iniş çıkışta hafif bir gülümseme saklıdır. Bir basın, bir şarkının ortasında böyle uzun uzun konuşması o yıllar için hâlâ radikal bir şeydi. Chambers bunu doğal gösterdi.
Ve tabii ki Kind of Blue… 1959’da, modal cazın kutsal kitabı kaydedilirken, stüdyoda ilk çalınan seslerden biri yine onundu. So What’ın açılışını hatırlayın. Piyanonun sisli akorlarından önce, o iki notalık bas sloganı girer. Bas, bir soru sorar; davul ve piyano, bu soruyu yankılar; sonra Miles cevap verir. Bu iki nota, sanki bütün albümün özeti gibidir. Sade, temel, ama içi sonsuz olasılıkla dolu.
Bill Evans’in anlattığına göre, o ilk provada Chambers bu iki notayı çaldığında, Miles ona bakıp gülümsemişti. Çok kelimeye gerek yoktu. Bütün mesele oydu zaten… Do–re, soru, do–re, bir daha soru. Cevap, solistlere kalmıştı.
Chambers’ın kader çizgisi, Miles’ın grubu dışındaki kayıtlarda da derinleşti. John Coltrane ile kurduğu bağ, sadece sahnede değil, stüdyoda da hissediliyordu. 1957’deki Blue Train, bu ilişkinin en parlak örneklerinden biridir. Başlık parçasında, Coltrane’in solosunun altında kaynayan, hiç kesilmeyen bir bas nehridir o. Philly Joe Jones davulu parçalarken, Curtis Fuller trombonuyla cümleler kurarken, Lee Morgan trompetle patlayıcı notalar atarken, Chambers hepsinin altından geçen sabırlı yürüyüşü sürdürür. Solo sırası ona geldiğinde ise, bir vaiz gibi kısa ama etkili bir konuşma yapar. Fazla süs yok, gereksiz hiçbir nota yok; sadece konunun kalbi.
Blue Train’in kaydedildiği Eylül 1957, onun ne kadar üretken olduğunun küçük bir fotoğrafıdır aslında. O ay, üç farklı grupla, yedi ayrı kayıt seansında çaldı. Bir gün Sonny Clark üçlüsü, iki gün sonra başka bir oktet, arada başka projeler… Her seferinde saatlerce süren kayıtlar, provalar, yolculuklar… Günlük hayatta ne kadar yorgun olursa olsun, bant dönmeye başladığında Chambers’ın zamanı yine sapasağlamdı.
Miles’ın beşlisinden ayrıldıktan sonra da durmadı. Piyanist Wynton Kelly ile kurduğu üçlü, özellikle Wes Montgomery ile yaptıkları çalışmalarla hafızalara kazındı. Full House albümünde, Kelly’nin piyanodaki kıvrak hamlelerine, Montgomery’nin oktavlı gitar çizgilerine, Chambers’ın bası zemin hazırlıyordu. Birbirlerini yürütüyor, birbirlerini yukarı çekiyorlardı. Bu üçlü, swing’in asla yorgun düşmeyeceğini kanıtlayan gruplardan biriydi.
Ama akademik diskografi listelerinin anlatmadığı bir hayat vardı bir de. Kulüpte aralarda içilen içkiler, uzun turne gecelerinde yalnız otel odaları, bitmeyen borçlar, çalınması gereken daha fazla nota, kazanılması gereken biraz daha para… Chambers, tıpkı birçok dönemdaş caz müzisyeni gibi, sağlık güvencesinden yoksun, düzensiz bir hayatın içindeydi. Her gece sahneye çıkmadan önce, bedenini ayakta tutmak için içkiye sarılıyor, zamanla bu alışkanlık kontrolü ele almaya başlıyordu.
Eroinin pençesine düşen birçok arkadaşının aksine, o bu batağın kenarında dolanıp geri döndü. Ama alkol, sessiz ve istikrarlı bir düşmandı. Geciken stüdyo seansları, kaçırılan provalar, “Paul nerede?” soruları çoğaldı. Manhattan’daki stüdyolarda, bazen randevularına saatler sonra gelip, yine de birkaç take’te olup biten harika performanslar çıkarıyordu. Yetenek her şeye rağmen akıyordu. Bedel ağırlaşıyordu.
Özel hayatı da, sahnedeki netliğinden uzaktı. Kadınlara düşkündü; ilişkiler, kısa mutluluk anları, ardından gelen kırgınlıklar… Evlendi, çocukları oldu; ama nafaka ödemekten kaçtı, sorumluluklardan ustalıkla kaçarken, sahnedeki sorumluluğunu hiç bırakmadı. Kontrabasını her yere sürüklerken, duygusal hayatındaki yükleri sürekli bir yerlere bırakmaya çalışıyordu.
Rob Palmer’ın onun hakkında yazdığı kitapta, Chambers’ın hayatının bu karanlık tarafına dair pek çok ayrıntı var. İçki masalarında geçen geceler, ikinci kattaki otel pencerelerinden borçlu olduğu bar sahiplerinden kaçmak için atlayışı, son yıllarında konser sayısının azalması, rock’ın yükselişiyle caz kulüplerinin boşalmaya başlaması… Bütün bunlar, onun müziğinin parlaklığının ardındaki gölgeleri gösteriyor.
Bir noktadan sonra işler daha da zorlaştı. Elektrikli basın caz sahnesinde giderek yaygınlaşması, yeni kuşak grupların farklı sesler araması, Chambers’ın “ben kontrabas çalarım” diye ısrar etmesiyle birleşince, onu piyasada daha kırılgan hale getirdi. O, amplifikatörün arkasına saklanan bir tını istemiyordu; göğsüne yaslanan, rezonansı kalbine vuran bir enstrümanın sesine tutunmuştu. Bu inadın sanatsal bir değeri vardı, ama ekonomik bedeli ağırdı.
1968’de, Chicago’da Wynton Kelly üçlüsüyle yaptığı The Last Session kaydı, adının ima ettiği gibi son oldu. Albümde John Lennon’ın Yesterday’i de vardı. Hem de caz triosu formatında. Bazıları bunu zamana uymak, popüler melodilere göz kırparak biraz daha albüm satmak için yapılmış bir taviz gibi okudu. Kayıtta gerçekten de yorgun, biraz da mecbur hissi vardır. Bu, Chambers’ın bir dönemin sonuna geldiğinin işaretiydi belki de.
Ama asıl son, mikrofonlar kapandıktan sonra geldi.
1968’in sonlarına doğru, uzun süredir görmezden geldiği beden sonunda onu durdurdu. Önce grip sandılar; ama ateş düşmedi, öksürük geçmedi. Teşhis konduğunda tüberküloz çoktan içeri yerleşmişti. New York Üniversitesi’nin tüberküloz hastanesine yatırıldığında, odasının bir köşesinde, duvara yaslanmış kontrabası da vardı. Hâlâ çalmaya çalışıyor, “iyileşeceğim, birkaç haftaya çıkarım” diyordu. Onu ziyaret eden arkadaşları, gözlerinde hâlâ o tanıdık parıltıyı gördüklerini anlatır: “Sahnede değilim diye üzülüyordu, kendisi için değil.”
Bazı eski sevgililer, bazı yakın dostlar, kimi gerçekten geldi, kimi gelemedi. Oğullarından biriyle aynı hastanede, birkaç kat yukarıda ameliyat olan bir kadın, aşağı inip onu görmeye cesaret edemediğini yıllar sonra itiraf edecekti. Hayatları boyunca yan yana duramamış, ama aynı binada, farklı odalarda aynı acıya katlanmışlardı.
Yeni yılın hemen başında, 4 Ocak 1969 sabahı, Paul Chambers’ın bedeninde zaman durdu. Otuz üç yaşındaydı. Geride bıraktığı şey, yüzlerce kayıt, binlerce yürüyüş çizgisi ve sayılara sığmayan bir etkiydi.
Cenazesinde, Harlem’deki kilisede, bir bas korosu Duke Ellington’ın Come Sunday’ini çaldı. Birden fazla kontrabasın aynı anda, aynı melodiyi farklı ellerle söylemesi, Chambers’ın hayatının sessiz bir özeti gibiydi: aynı notalar, farklı hikâyeler…
Charlie Haden, 1957’de Hollywood’da bir kulüpte, Miles Davis’in beşlisini izlerken ilk kez onu dinlediğinde, gözlerini Paul’dan alamadığını anlatır. Set arasında yanına gidip, neden ona öyle baktığını soran Chambers’a şöyle demiş: “Çalarken gözlerinde yaş gördüm.”
Paul’un cevabı kısa ve ağırdır: “Doğru. Ağlıyorum.”
Belki de bu yüzden, bugün hâlâ onu dinlerken, basın tellerinden gelen ses sadece ritim gibi duyulmaz. Bir yürüyüş vardır orada… Detroit sokaklarından New York kulüplerine, Barry Harris’in salonundan Miles Davis’in stüdyosuna, bir tren kompartımanında dizlerinin üzerine yerleştirdiği kontrabastan, bir hastane odasının köşesine yaslanmış sessiz enstrümana kadar uzanan bir yürüyüş…
Paul Chambers, sadece notalardan ziyade zamanı da çiziyordu. O giderken, geride kalan şey, hâlâ adım adım yürümeye devam eden bir bas çizgisi oldu. Ve belki bugün bile, bir kaydın ortasında, davul susup piyano da sustuğunda, alttan alttan gelen o kararlı sesi duyduğumuzda, fark etmeden onunla beraber yürüyoruzdur.
Göremiyoruz belki, ama mutlaka orada, loş bir kulübün arka tarafında, dizlerinin arasına sıkıştırdığı kontrabasıyla, her şeye rağmen zamanı tutmaya devam eden, otuz üç yaşında ama müziğinde her zaman zamansız kalan biri. Paul Chambers.
