Perdesiz gitarın ülkemizdeki önemli temsilcilerinden Cenk Erdoğan, besteci, aranjör ve prodüktör kimliğiyle de tanıdığımız bir müzisyen. Anlattıkça kendisini tiye almasına bayıldım. Kompleksiz. San Francisco’da iki usta müzisyene yetişmeye çalışırken yaşadığı telaşı da anlatıyor, Erkan Oğur gibi çaldığını fark ettiği gün içine düşen huzursuzluğu da. Bir zamanlar resim yaparken bulduğu ifade özgürlüğünü gitarda keşfetmiş. O günden beri de kendi sesinin peşinde. Sadece iyi gitar çalmakla ilgilenmiyor. Anlatacak bir derdi olmasını önemsiyor. Müzisyenliğini ve insanlığını kıymetli kılıyor bu durum.
Sözü Cenk’e bırakıyorum.
Mine Gürevin: Cenk, müzikle ilk tanışman babanın plakları ve pikabı sayesinde olmuş. Büyük AKG kulaklıklarla müzik dinlediğin o çocukluk yıllarından bugüne uzanalım istiyorum. O günlerde seni en çok etkileyen sesler nelerdi? Gitarla tanışman ve müziği hayatının merkezine yerleştirmen nasıl gerçekleşti?
Cenk Erdoğan: Biz, jenerasyon olarak içimizdeki bazı heyecanları kendimiz keşfetmiş bir nesiliz diye düşünüyorum. Bu dönemin ebeveynleri gibi çocuklarımızı salı günü tenise, çarşamba günü piyanoya, perşembe günü flüt dersine götüren ailelerimiz olmadı. Ben evdeki plaklardan müzik dinlemeyi çok sevdiğimi hatırlıyorum. Tabii ki annemin de hatırladığı bir şey var: Benim kemerime iple tencere kapaklarını ve maşaları bağlayıp evde şangur şungur sesler çıkararak gezmem! Bu kısmı hatırlamıyorum tabii ama öyleymiş.
Belki o zaman erkenden fark etselerdi müzikle çok daha erken yaşlarda tanışabilirdim ama aslında benim gitara ilgi duymam 15 yaşını buldu. 15 yaşından önce çok ciddi bir çizim merakım vardı, elimden kalemi bırakmazdım. Ne zaman ki gitar çalmaya başladım, o zaman bir daha da elime kalemi almadım. Sanıyorum ki çizimin bana vermiş olduğu ifade tatminini gitar fazlasıyla verdi ve müzik hayatıma bu şekilde girmiş oldu.
Okullar illa ki bir şey öğrenmek için değildir; bazen de ne yapmak istemediğini anladığın yerler olabilir.
Mine Gürevin: İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde kompozisyon eğitimi aldın. Kamil Özler, Neşet Ruacan ve Şevket Akıncı gibi önemli müzisyenlerle çalışma fırsatın da oldu. O yıllar müziğe bakışını nasıl şekillendirdi? Bugün besteci kimliğinde o eğitimin izlerini nerelerde görüyorsun?
Cenk Erdoğan: Bence Bilgi Üniversitesi benim başıma gelen en iyi şey. En iyi hocalar, çok yetenekli müzisyen arkadaşlar ve dostlar, hâlâ devam eden ve hiç eskimeyen paylaşımlar demek. Bizim karşımızda Amerikan tipi eğitim sistemini Türkiye’de oturtmak isteyen, çok istekli hocalar vardı. Bir düşünsenize, okulun bir kapısından Neşet Ruacan çıkıyor, kantininde Ali Perret, yukarı kütüphaneye çıkıyorsun, Can Kozlu. Koridorda yürüyorsun, Şevket Akıncı; derse Selen Gülün giriyor. Kompozisyon dersinde kendisi bir konservatuvar olan Kamil Özler ders veriyordu. Tabii ki okulun biraz ilerlemesiyle beraber yabancı hocalarımız da olmaya başlamıştı. En son senemde ise Aydın Esen’in gelişiyle artık okul katlanarak iyice büyüdü.
Şu anda yazmış olduğum müzik stilinin temelleri o okulda atıldı aslında. Okullar illa ki bir şey öğrenmek için değildir; bazen de ne yapmak istemediğini anladığın yerler olabilir. Benim Bilgi Üniversitesi’ndeki eğitimim müthişti, hocalarıma minnettarım ama diğer yandan içimdeki Türk müziği ve makamsal müzik ateşini de fişekledi.
Okul o andan itibaren benim için gerçek eğitimini vermiş oldu aslında. Usta-çırak ilişkisine yürekten bağlı bir müzisyen olarak müthiş şeyler öğrendim Bilgi Üniversitesi’nde. Beni bir kenara koyarsak şu an sektör içerisindeki birçok kıymetli müzisyen aynı dönemden arkadaşım ve beraber sahnede yer aldığım insanlar. Aslında biz bir jenerasyonuz ve o jenerasyon da dallanıp budaklanarak yayılıyor. Bundan daha güzel ne olabilir?
Erkan Oğur, büyük üstat… başlı başına bir yapı taşı!
Mine Gürevin: Perdesiz gitar denince Türkiye’de akla gelen ilk isimlerden biri kuşkusuz Erkan Oğur. Senin bu enstrümanla kurduğun ilişkinin başlangıcında onun nasıl bir etkisi vardı? Zaman içinde kendi sesini ve ifade biçimini bulma sürecin nasıl gelişti?
Cenk Erdoğan: Erkan Oğur, büyük üstat! Sadece enstrümana olan hâkimiyetiyle değil, yeni enstrümanlar yaratmasıyla, Anadolu enstrümanlarına katmış olduğu çalım teknikleriyle, akort düzenleriyle, halk müziğine getirmiş olduğu aranjman stiliyle başlı başına bir yapı taşı Anadolu müzik tarihi için.
Perdesiz gitarı tabii ki ilk ondan duydum. O anki şaşkınlığımı ifade etmem çok zor. Duyduğum sesten çok etkilenmiştim. Bir iki gün dinledikten sonra hemen gidip penseyle bir tanecik gitarımın perdelerini söktüm. Ama bu enstrümanla ne yapacağıma dair hiçbir fikrim yoktu. Önce onun çalmış olduğu soloları çıkarmaya başladım. Hemen ardından ise taksimleri dinlemeye başladım ve bu dönem uzun yıllar devam etti.
Bir gün bir stüdyo kaydından çıktıktan sonra kaydı dinlemek istedim ve orada bütün melodik yapımı Erkan Oğur gibi kurduğumu fark ettim.
Bu tabii ki benim için çok gurur verici bir şeydi. Neticede ustamı özümsemiş ve onun gibi çalmaya başlamıştım ama aynı günün akşamı içimde tuhaf bir his oluştu.
Bence bir usta, ondan feyz alan insanlara sadece kendisini kopyalamayı mı öğretmek istemiştir? Bu soruya cevap verdiğimde aslında her müzisyenin kendi karakteri, parmak izi olduğunu, herkesin kendine ait bir ses çıkarması gerektiğini ve bunun kendi hayatım için daha önemli olduğunu fark ettim. Ve yönümü çevirmeye başladım. Hâlâ bu döngü devam etmekte.
Caz ve Türk müziği. Her iki müzikte de benim açımdan sonuç aynı yere çıkıyor: İletişim kurabiliyor muyum, kuramıyor muyum?
Mine Gürevin: Perdesiz gitarın sunduğu mikrotonal olanaklar, Türk makam müziğiyle caz arasında oldukça geniş bir alan açıyor. Ancak iki farklı müzik geleneğini buluştururken yalnızca sesleri değil, düşünme ve doğaçlama biçimlerini de bir araya getirmek gerekiyor. Sen bu iki dünya arasında nasıl bir ilişki kuruyorsun?
Cenk Erdoğan: Aslında caz müziği ve Türk müziği birçok yönden birbirine benziyor. Caz müziğindeki melodiden sonra doğaçlama çalma geleneği, Türk müziğinde bir saz semaisinden önce taksim etmeyle aynı şey. Sadece yerleri farklı ama konsept aynı.
Caz müziğindeki doğaçlamanın özgürlük sınırlarının olmaması bambaşka bir avantaj sağlarken Türk müziğinde çalınacak taksimde belli durakları ziyaret ederek o taksimi gerçekleştirmek aslında seni bir kapana kıstırırken içinden çıkmaya zorlayarak daha yaratıcı şeyler üretmene imkân veriyor. Caz ve Türk müziği arasında ifade biçimleri net bir şekilde ayrılmış durumda. Türk müziği çalacaksam ona göre bir ifadeyle çalıyorum, eğer caz çalacaksam ona göre çalıyorum. Ama her iki müzikte de benim açımdan sonuç aynı yere çıkıyor: İletişim kurabiliyor muyum, kuramıyor muyum?
Mine Gürevin: Bir söyleşinde gitar çalışmayı büyük ölçüde beste yapmak üzerinden yürüttüğünü anlatmıştın. Yeni bir beste yazarken enstrümanın daha önce keşfetmediğin olanaklarıyla karşılaşmak nasıl bir deneyim? Sence teknik gelişim yaratıcılığı mı besliyor, yoksa yaratıcılık mı tekniği ileriye taşıyor?
Cenk Erdoğan: Bu aslında yumurta-tavuk ilişkisinin aynısı bence. 🙂 Çaldıkça ve enstrümana hâkim oldukça tabii ki daha iyi besteler yazıyorsun. Buna verilecek en güzel örneklerden bir tanesi Rahmaninov’dur. O kadar büyük elleri olmasaydı yazmış olduğu geniş pozisyonları çalamayacaktı ve yazamayacaktı.
Ama besteciliğin teknik bir konuyla alakalı olmadığını düşünüyorum. Bence bestecilik bir dert meselesi. Anlatacak bir derdin varsa yazıyorsun, ifade edecek bir sıkıntın varsa çalıyorsun. Bu duyguların arasından çıkan şeye de müzisyensen müzik diyorsun, ressamsan resim, heykeltıraşsan heykel.
Tekrara düşmemek için de, inanın, çok çaba sarf ediyorum.
Mine Gürevin: 2008 tarihli İle albümünden Kavis, Kara Kutu, Fermata ve ARA’ya uzanan diskografinde farklı müzikal arayışlar görüyoruz. Geriye dönüp baktığında bu albümler arasında nasıl bir gelişim çizgisi görüyorsun? Müzikal düşüncende belirgin bir kırılma yaratan çalışma oldu mu?
Cenk Erdoğan: Ben çok müzik dinleyen birisiydim, hâlâ da öyleyim. Bir tane ünlü caz gitaristinin albümlerini dinlemeye başladığımda başından sonuna kadar hepsini dinlerdim. Bir bakardım ki bir adet albüm yapmış, aynı konseptte on tane daha yapmış. Bu, bende şöyle bir duygu uyandırmıştı: İleride yapacağım albümlerin her birinin bir konsepti, bir teması olsun.
İşte bu yüzden bir tane trio albümü yapıyorsam ardından gelen albümü belki içinde elektronik müzik öğeleri daha fazla olan bir albüme dönüştürüyorum. Bir sonraki albümde solo gitar albümü yaparak kendime yeni bir alan açmaya çalışıyorum. Ama tabii ki hayat bu, insan tekrardan ibaret bir varlık. Ben de kendimi tekrar ediyorum. Ama bu tekrara düşmemek için de, inanın, çok çaba sarf ediyorum.
Benim müzikal olarak başka bir kafa yapısına gelmemi sağlayan albüm tabii ki “Fermata” oldu. Uzun müzik yazmanın keyfine vardığım albümdür. Parçaların içerisinde yeni kapıların açıldığı, farklı duygulara geçildiği bir müzikal tavır var. Dürüst olmak gerekirse o tavra geri dönmeyi iple çekiyorum.
Mine Gürevin: Kavis albümünü Kai Eckhardt ve Jason Lewis ile kaydettin. Farklı müzik kültürlerinden gelen isimlerle doğaçlama yapmak, müzisyenin kendi alışkanlıklarını da sorgulamasına neden olabiliyor. Bu kayıt deneyimi sana neler öğretti? Birlikte çaldığın müzisyenlerin senin müziğini değiştirdiğini düşündüğün anlar oldu mu?
Cenk Erdoğan: O zaman size bir itirafla geleyim. Ben Kavis albümünü kaydetmek için San Francisco’dan bir teklif almıştım. Hem konserler hem de kayıt için oraya gittiğimde, kayıt esnasında o iki müthiş müzisyenin teknik kapasitelerine yetişemediğimi, daha doğrusu aynı hızda onlarla çalabildiğimi ama bu hızda doğru bir ifade yakalayamadığımı kayıtlarda fark ettim.
Şimdi bundan sonra geri dönüp o albümü dinlemek isteyen dinleyicilerim varsa aslında doğaçlamalarda çırpınan bir gitarist fark edeceklerdir. Ben aslında daha sakin şeyler çalmak istiyordum ama adamlar o kadar üst seviyede geldiler ki kayıtta ben de bütün tuşlara basmak zorunda kaldım. Bestecilik olarak gerçekten çok sevdiğim bir albümdür ama gitaristlik performansı olarak beni %100 tanımladığını söylemem çok zor.
Mine Gürevin: David Fiuczynski’nin davetiyle Berklee College of Music’te perdesiz gitar ve Türk makamları üzerine çalışmalar gerçekleştirdin. Batılı müzisyenlerin makam müziğine yaklaşımında seni şaşırtan şeyler oldu mu? Sence makam geleneğinin caz eğitimine katabileceği, henüz yeterince keşfedilmemiş neler var?
Cenk Erdoğan: Evet, 2005 yılında Berklee’de bir workshop yaptım. Hiç unutmuyorum, katılan 50 kişinin 35’i hocaydı. Ve ben onlara Tanburi Cemil Bey, Hüsnü Şenlendirici ve Murat Aydemir’in taksimlerini dinletip neler yaptıklarını detaylı bir şekilde açıkladım. Bu, benim için gurur duyduğum anlardan bir tanesi. Çünkü varlığını bu topraklardan almış bir müzik ve bu topraklarda yetişmiş bir müzisyen olarak başka bir ülkede kendi müziğimi bir nebze olsun anlatmaya çalışmak beni çok motive etti. Ve o motivasyon hiçbir zaman gitmedi. Ben hâlâ inandığım şeyin peşinde, o dönemlerde aldığım şevkle devam ediyorum.
Birkaç gün önce Plovdiv’de Aaron Parks’ın masterclass’ına katıldım ve orada tetrachord’lardan bahsettiğini, bunları katlayarak aslında birçok caz müziği modunu çalabildiğini anlattı. Aslında bahsettiği şey, Türk müziğinin makamsal yapısına çok yakın ama uygulanış biçimi farklı bir teknikti. Tabii ki Türk müziğinin caz müziğine böyle bir feyz verebileceğini düşünmüyorum ancak aralarında kesinlikle bir iletişim olduğunu bir kez daha hissettirdi.
Melodinin her zaman en önemli şey olduğuna inanıyorum.
Mine Gürevin: Issız Adam, Dedemin İnsanları ve başka pek çok sinema ve televizyon yapımının müziklerinde imzan var. Bir hikâyeyi görüntüler üzerinden okumakla kendi albümün için müzik bestelemek arasında nasıl bir fark görüyorsun? Sinema için çalışmak, müziğinde anlatı kurma biçimini değiştirdi mi?
Cenk Erdoğan: Bestecilik mesleğinde tırnak içinde “sipariş” dediğimiz bir kavram vardır. Bu, bir filmin müziği olabilir, bir kurum müziği olabilir, bir marş olabilir, vs. Senaryonun ihtiyacı olan ve tabii ki yönetmenin kafasında duyduğu müziği ortaya çıkarmaya çalışırsın. Bu noktada senin müzikal yönelimin çok geçerli değildir. İster Türk müzikçisi ol, ister caz müzikçisi! Eğer görüntü sadece bir kadın sesiyle melodi istiyorsa onu da besteleyebiliyor olman gerekiyor. Bu noktada film müziği bestelemek bana çok büyük fayda sağladı. Çünkü seni daha lirik ve melodi odaklı bir yere itiyor. Ve ben melodinin her zaman en önemli şey olduğuna inanıyorum.
Mine Gürevin: Richard Perks ile yaptığın söyleşinin 21st Century Guitar – Evolutions and Augmentations kitabında yer alması, perdesiz gitarın çağdaş müzikteki konumunu düşünmek açısından da önemli. Bugün bu enstrümanın dünyadaki gelişimini nasıl değerlendiriyorsun? Perdesiz gitarın hâlâ yeterince keşfedilmemiş hangi olanakları olduğunu düşünüyorsun?
Cenk Erdoğan: Öncelikle aslında perdesiz gitarın hâlâ tam olarak keşfedildiğini düşünmüyorum. Evet, bir ilgi var, bunu yabana atmak mümkün değil ancak belki de sayısı bir elin parmaklarını geçmeyecek kadar az düzgün çalgıcı var. Özellikle klasik gitar, elektrik gitar gibi enstrümanlarla kıyaslandığında milyonlara karşı savaşıyoruz diyebilirim. Ama gün geçtikçe ilerleyecek ve bence bir gün literatürde ciddi bir yer alacak diye düşünüyorum.
Şöyle bir örnek vermek gerekirse dünyada klasik müzik odaklı bir sürü gitar festivali var, oralarda perdesiz gitarı hiç görmüyoruz. Ama crossover karakteri olan festivallerin perdesiz gitarı yeni bir sound olarak kabul ettiklerini ve konser istediklerini kendi tecrübelerimden söyleyebilirim.
Ne kadar mükemmel çalıyor olsa da insani vasıfları yerinde olmayan birisiyle ne yol gidiliyor ne de müzik yapılıyor.
Mine Gürevin: Son dönem çalışmalarında, özellikle ARA, Istansand ve Antonio Forcione ile gerçekleştirdiğin Storytellers gibi projelerde farklı tınılar ve müzikal ortaklıklar dikkat çekiyor. Bugün seni yeni bir projeye yönelten şey nedir? Birlikte müzik yapacağın insanlarda öncelikle ne arıyorsun?
Cenk Erdoğan: Ben her şeyden önce “Müzikal olarak bana bir şey katabilir mi, ben onların müziğine bir şey katabilir miyim?” diye sorguluyorum. Ardından tabii ki yapılan toplantılarda “Bu insanlarla yola çıkılır mı?” diye düşünüyorum. Çünkü en önemli kısmı bu. Biz neden albüm ya da proje yapıyoruz? Bunun konserlerini yapabilmek için. Fakat karakter olarak uyuşmadığın bir insanla yol gitmek kadar eziyetli bir şey yoktur. Kaç kişi deneyimlemiştir? Ben de deneyimledim, merak edenlere söyleyebilirim, hiç keyifli değil. 🙂 Ne kadar mükemmel çalıyor olsa da insani vasıfları yerinde olmayan birisiyle ne yol gidiliyor ne de müzik yapılıyor.
Norveçli müzisyenlerle yaptığım Istansand albümü benim için özel bir yerde. Konserlerini iple çekiyorum. Ama Storytellers albümü için ben 20 sene bekledim! Nihayet bu beklemenin sonunda Antonio Forcione ile özel olarak besteler yazıp bu albümü kaydettik. Kayıttan önce neredeyse on ülkede konser çalmıştık, kayıttan sonra da büyük bir keyifle devam ediyoruz. 3 Aralık’ta İstanbul’da, 5 Aralık’ta da Ankara’da çalıyoruz. Tekrar etmek isterim, benim için çok kıymetli bir albüm.
AI ile yaptığınızı sandığınız müzik size ait değildir!
Mine Gürevin: Son olarak biraz da müziğin bugünkü hâlinden konuşalım. Teknolojinin, dijital üretimin ve yapay zekânın müzik üzerindeki etkisi giderek artıyor. Öte yandan doğaçlama, müzisyenlerin birbirini dinlemesine, o anda gelişen sezgilere ve insani etkileşime dayanıyor. Bütün bu değişimin içinde müziğin insanla kurduğu ilişkinin nasıl dönüşeceğini düşünüyorsun? Cazın ve doğaçlamanın geleceğine nasıl bakıyorsun?
Cenk Erdoğan: Bir kere yapay zekânın ürettiği şeyin müzik ya da bir sanat formu olmadığını söyleyerek başlamak isterim. Kocaman bir arşivden arakladığı şeylerden karşımıza bir şey çıkarıyor ve biz buna şarkı filan diyoruz. Kocaman harflerle söylemek isterim:
AI İLE YAPTIĞINIZI SANDIĞINIZ MÜZİK SİZE AİT DEĞİLDİR!!!
Ben şahsen o platform ile yapılmış şarkılara elimi bile sürmüyorum.
Ha, ne olacak, ben sürmesem hayat değişecek mi? O denizyıldızı hikâyesi gibi, benim için değişiyor. En azından temiz kaldığımı hissediyorum. Bu sistem müzik sektörüne zaten çoktan bir darbe vurdu ve artarak devam ediyor. Şimdi kopyacılar, pardon, remake’ciler başladı. Cazın bunlarla hiçbir alakası yok tabii. Aynı kulvarda değil, dolayısıyla etkilenmesi de beklenemez. Ama gözümüzün gördüğüne bile inanamadığımız bir dünyada artık ne yapacağımızı sorgular oldum. Belki de konu müziğin geleceği değildir, insanlığın geleceğidir. İnsan olmanın hassasiyetini, doğruyu yanlışı unutacak mıyız? Buna cevap verirsek doğaçlamalarımız da daha insancıl olur gibi geliyor.
■
Cenk Erdoğan Instagram
Cenk Erdoğan Bizim Caz
Dark Blue Notes’ta Röportajlar
Mine Gürevin’in diğer yazıları
