Müzikle girelim yazıya. Dünyayı keşfetmenin, coğrafyaları anlamanın en güzel yolu müzikten geçer. Hatta biraz da ayrıcalık tanıyalım, onca farklı alt dalı olan caz ile örelim hikayemizi. Unutulmaz bir melodisi olsun. Aklı alan, ruhu uçuran, kalbi yerinden oynatan bir ritim de ona eşlik etsin. Bize dünyaya ait bir şeyler anlatsın. Umuda açılan bir yelkenli olsun sözleri, rotamızı yitirdiğimiz sonsuz denizlerde…
Kederle yağmalanmış biraz blues, Tanrıyla arayı kapatan sessiz bir ilâhi olsun ki rüzgârın savurduğu tohumların sesi duyulsun. Temkinle oynanan ve kimin kazanacağı belli olmayan bir satranç karşılaşması gibi yüreklere heyecan doldursun. Biraz mısır, biraz tütün; hangi tarla korkardı ekininden? Şimdi kara adamlardan kurulu bir orkestranın sesi yükseliyor göğe. Caz geliyor, sanki görünmez bir kayayı yuvarlıyorlar geçmişin kuyusuna. Mahsur kalıyoruz, kulağımızdaki gamların hücresinde.
Desmond Tutu’ya adanmış olan “Tutu” albümü, neredeyse her detayını Marcus Miller’ın incelikle hazırladığı bir projedir. Kule hazırdır; adeta dünyanın en iyi havalimanlarından birine, elinde trompetiyle Miles Davis güvenli bir iniş yapacaktır. Ritim ile melodi tek vücut olmuştur. Fazla sarsılmadan yeni bir müzik ülkesine varan yolcular, bu seyahatten oldukça memnundurlar. Dün ile bugün Miles’ın tedirgin melodilerinde özenle buluşmuştur. Zaman bundan böyle iki nota arasındaki mesafeden başka bir şey değildir.
Aslında caz, bir tür olarak New Orleans’tan çıkıp bireysel kabiliyetleri ve doğaçlamalarla müziği içselleştirmiş ve kısa tarihi içindeki güzergâhını oluşturmuştur. Tutu albümündeki Miles’a gelirsek; onun menzili belli, görüşü açık ve rotası 80’ler olarak ortalanmıştır. Dünya -bugünden bakıldığında- nispeten güzel günlerini yaşamaktadır. Daha az savaş vardır, karamsarlıktan çok umudu kuşanmıştır insanlar. Saçlar, kıyafetler; moda da geçmişe göre biraz tuhaftır. Yüzyıllar boyunca olduğu gibi yine ve hep özgürlük peşindedir insanlar. Dijital teknoloji hayal bile değil, fotoğrafın henüz filmli günleridir.
İnsanların tarihin her döneminde yeni müziklere gereksinimleri olmuştur. DNA’larımızı değiştirmek için sessizce çalışan bir yeraltı örgütünün üyesi gibidir müzisyenler ve albümleri çıkmadıkça asla bilemeyeceğimiz gizli işlerin içindedirler. “Füzyon” da caz müziğinin manzaralı yollarından biridir. Notalar porteden firar edip, yepyeni bir koreografiyle alışılmadık danslarını yapmaktadırlar. İzleyici hem memnun hem de şaşkındır. Trompetin prensi olarak da kabul edilen Miles, açtığı bu yolda tek başına gururla yürümektedir. Sadece sesle örülü değildir trompetçinin dünyası, müziğe aktaramadıklarının da resmini yapmaktadır.
Miles Davis’in fotoğrafçıları ve fotoğraf çektirmeyi pek sevmediği bilinir. Genelde onlara çok aksi davranır. Kapandığı dünyasından tarihe geçecek fotoğraflar verme merakı da hiç yoktur. Zaten çoğu zaman sahnede seyircilere arkasını dönerek trompetini üfler. 1986 yılında Tutu albümü çıkar çıkmaz Miles, Grammy ödüllerine bir yenisini daha ekleyecektir. Ama öncesinde bir kapak fotoğrafına gereksinim vardır. Şirketin kararı kesindir; şanlarına yakışacak bir fotoğrafçıyla çalışacaklar ve Miles’a söz hakkı tanımayacaklardır. Miles Davis ile yeni bir anlaşma yapan Warner Bros. Record, sürpriz bir kararla kapak fotoğrafı için dünyanın en önemli fotoğrafçılarından Irving Penn’i seçecektir.
Davis’in karakteri nedeniyle Penn’i zor anlar beklemektedir. Zira Davis, Irving Penn’in ününden haberdar değildir. Umursamaz tavırları neredeyse çevresinde bulunan herkes için geçerlidir. Oysa Penn, Yeni Gine yerlilerinden sanatsal çalışmalara, nülerden natürmortlara kadar uzanan, içlerinde Picasso, Dali, Capote, Duchamp gibi sanatçıların unutulmaz portrelerinin de bulunduğu geniş bir arşive sahiptir. Çektiği fotoğraflarla başta Vogue olmak üzere dünyanın birçok ülkesindeki moda dergilerinde yayınlanmış saygın bir fotoğrafçıdır.
İşin ilginç yanı, Penn de Davis’i hiç bilmemekte ve müziğini tanımamaktadır. Yani o da kendi işi ve ünüyle meşguldür. Yine de şirketin çektiği fotoğrafları beş yıl boyunca yayınlamayacağı maddesini kabul eder. Çektiği fotoğraflardan bir portrenin detayı bu efsanevi albümün kapağına yuvasını bulan bir kuş gibi güvenle yerleşir. Tutu’nun uzaya fırlatılışı için her şey hazırdır artık. İmaja dönüşecek görüntülerine fazlasıyla önem veren Miles, sete kuaförüyle gelip makyajını yaptırır.
Bir saat süren çekim öncesinde Davis, bir fotoğrafçının objesi olduğunu kabul edecektir. Penn’in tişörtünü ve kolyesinin çıkarmasını isteyeceğini önceden bilir. Komutlarını kendisi veren bir robot gibidir. Sorun yaratmadan istenileni yapar. Çekimin sonu şükranla biten bir ayine dönüşür. Miles, Penn’e teşekkür edip, onu dudaklarından öper. El sıkışırlar. Penn şaşkındır. Ve bu şaşkınlık gelecek zamanlarda Miles’i daha iyi tanımama ve müziğini bilmemesinin pişmanlığına dönüşür. Miles o gün 60 yaşındaydı, bugün ise 100’e vardı. Müziği ise hiç yaş almadan dolaşımını sürdürüyor.
Olan biteni daha iyi anlamak için, Tutu’yu koyuyoruz CD çalarımıza. Sıra dışı bir müzikle bir kez daha buluşuyoruz. Şu anda dünyanın herhangi bir yerinde, bir trompetin kutsal rehberliğinde, birilerinin de bizimle aynı müziği dinlediğini biliyoruz. İki inatçı diyapazon gibi sabrımızın karşılığını alıyoruz. Titriyoruz, titreşimleri hissediyoruz. Dünyanın yüklerinden kurtulup arınıyoruz. Başka bir dünyanın gönüllü rehberleriyiz artık.
“Ne dinlersen o’sun”… Elbette müzik bir şeyleri değiştirecekti hayatımızda: Pirinç trompet, müziğin simyasıyla altına dönüşecek, kullandıkça ışıldayacak, tükürük ile kutsanacak, gün gelip kırmızı ya da koyu mavi boyasıyla bizi şaşırtacak, melodileriyle bizi başka boyutlara taşıyacak ve sonunda iyi ki Miles Davis gibi bir müzisyen bu dünyadan geçti dedirtecek. Tutu ve diğerleri diyerek koyuyoruz albümlerimizi bir kenara.
■
Bu yazı önce İFSAK BLOG‘da yayınlanmıştır.
Kapak fotoğrafı Irving Penn’e aittir.
Dark Blue Notes’da Merih Akoğul
Merih Akoğul İFSAK
