Başlamadan önce yazarın notu
Miles Davis’e ömrüm boyunca minnettar kalacağım. Yalnızca müziği için değil… bana öğrettikleri için. Öfkeyi, dik durmayı, hırçınlığı, o lacivert tonu, karakterli olmayı, insanın kendi karanlığıyla kavga edebilmesini ondan öğrendim. Bağımlılıklarla mücadele ederken sığındığı limanları, ressamlığını, aklına geleni filtresiz ama zekice söyleyişini, aşkı ve en önemlisi özgürlüğü… Miles ve ekürilerinden öğrendim.
Bugüne kadar onun hakkında pek çok yazı yazdım. Ne zaman tepem atsa, ne zaman hayatın sert tarafı üzerime gelse, Chet Baker’ın koynundan çıkıp Miles Davis’in öfkesine sığındım. Çünkü Miles’ın müziğinde insanı ayakta tutan tuhaf bir direnç var. Yaralı ama güçlü. Kırık ama dimdik duran bir taraf.
Ve şimdi… 100. doğum gününde Miles Davis’i bu kez başka bir yerden anlatmak istedim size. Trompetinin içindeki öfkeden değil, kalbinin içindeki kırılganlıktan. Büyük gençlik aşkı Juliette Gréco’ya duyduğu hislerden, savaş sonrası Paris gecelerinden, özgürlüğü ilk kez tattığı o kısa ama unutulmaz zamandan…
Birazdan sizi İkinci Dünya Savaşı sonrası Paris’ine götürmek istiyorum. Yağmur kokan kaldırımlara, Saint-Germain kafelerine, sigara dumanının arasından yükselen caz melodilerine… Sürçülisan edersem affola.
Miles Davis Paris’te Juliette Gréco’nun getirdiği özgürlüğe âşık oldu
1949 sonbaharında Paris hâlâ savaşın küllerini taşıyordu. Sokaklarda Alman işgalinin izi henüz tam olarak silinmemişti. Duvarların üzerinde kurşun yaraları duruyor, kaldırımlar yağmur yağınca eski bir acıyı yeniden hatırlıyor gibiydi. Geceleri ise şehir başka bir ambiyans taşıyordu. Saint-Germain-des-Prés çevresindeki kafeler yeniden dolmaya başlamıştı. İnsanlar küçük yuvarlak masalarda sabahlara kadar şiir, siyaset, ölüm ve aşk konuşuyordu. Cebinde şiir taşıyan genç adamlar, siyah balıkçı kazaklı kadınlar, kahve kokusu, Gauloises sigaralarının dumanı, sokak lambalarının altındaki caz melodileri… Paris savaş sonrası kendine yeni bir ruh yaratıyordu. Tam o günlerde şehre ince ve işinin ehli bir trompetçi geldi.
Adı Miles Davis idi. Henüz yirmi üç yaşındaydı. Yüzünde yaşıyla uyuşmayan bir yorgunluk vardı. Fazla konuşmuyor, omuzlarını hafifçe içeri çekerek yürüyordu. İnsanların gözlerine uzun uzun bakmıyordu. Geldiği ülke Amerika’da siyah bir adamın fazla görünür olması tehlikeli olabiliyordu. New York’ta bazı otellere alınmıyor, kimi kulüplerin arka kapılarından geçirilmek zorunda kalıyorlardı. İnsanların ona önce ten rengiyle bakmasına alışmıştı. Ama trompetini dudaklarına götürdüğü anda bütün dünya değişiyordu. O sesin içinde yalnızlık, öfke ve özlem vardı. İnsanlar tam olarak ne duyduklarını anlayamasalarda, Miles’ın duygusunu hissedebiliyorlardı. Paris Uluslararası Caz Festivali için gelmişti ve farkında olmadan hayatının en büyük aşkına doğru yürüyordu.
Miles Paris’e Amerika’dan taşıdığı görünmez yaraları da getirmişti. O yıllarda siyah bir müzisyen olmak gündelik hayatın içinde aşağılanmayla baş etmeyi öğrenmek demekti. Ama Paris’te daha doğrusu Avrupa’da ilk kez başka bir şey hissetti. İnsanlar ona bakarken “siyah bir trompetçi” görmüyordu. Müziğinin içindeki kırılganlığı, zekâyı ve hüznü de görüyorlardı. Bu yüzden Paris’e ilk gecesinde âşık oldu. Şehir ona ilk kez insan gibi davranıyordu. Ve sonra Paris ona başka bir aşk daha verdi.
“Bir Giacometti heykeli gibiydi”
O gece kuliste duran genç kadın Miles’ın dikkatini herkesten fazla çekmişti. Uzun siyah saçları vardı. Koyu renk elbiseleri sanki ışığı içine çekiyordu. Sigara içerken gözlerini hafifçe kısıyor, konuşurken şiir okuyormuş gibi yavaş konuşuyordu. Adı Juliette Gréco idi. Savaş yıllarında annesi ve kız kardeşi Nazi kamplarına gönderilmiş, kendisi genç yaşta direniş çevrelerinin içinde büyümüştü. Bu yüzden yüzünde tuhaf bir olgunluk vardı. Çocukluğu bir anda elinden alınmış gibiydi. Miles onu ilk gördüğünde Fransız olduğunu anlamadı. Sadece olağanüstü derecede zarif olduğunu düşündü. Juliette ise yıllar sonra Miles için “Bir Giacometti heykeli gibiydi” diyecekti. Uzun, ince, sessiz ve kırılgan.
Juliette Gréco sıradan bir şarkıcı değildi. O yıllarda Saint-Germain-des-Prés çevresi savaş sonrası Avrupa’nın entelektüel merkezi hâline gelmişti. Juliette bu dünyanın tam ortasında dolaşıyordu. Geceleri Café de Flore ya da Les Deux Magots masalarında Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Albert Camus ve Boris Vian sabahlara kadar tartışıyordu. İnsanlar savaş sonrası dünyanın anlamını yeniden kurmaya çalışıyordu. Varoluşçuluk Avrupalılar için bir düşünce biçiminden sıyrılıp, yaşam biçimi olmuştu. Juliette bu çevrede Saint-Germain ruhunun yaşayan simgesi gibi görülüyordu. Sartre onun sesi için “Boğazında milyonlarca şiir var” diyordu. Boris Vian ise Paris’in damarlarına Amerikan cazını taşıyan adamlardan biri olarak Miles’a hayranlık duyuyordu. Paris entelektüelleri için caz özgürlüğün sesiydi artık.
Müziğin içinde yaşamak
İlk tanışmalarından sonra günler hızla birbirine karışmaya başladı. Seine kıyısında uzun yürüyüşler yapıyorlar, yağmurlu kaldırımlarda saatlerce dolaşıyorlardı. İlginçtir, Miles İngilizce konuşuyor, Juliette Fransızca cevap veriyordu. Yine de birbirlerini anlıyorlardı. Aşkları sözcüklerden önce geliyordu. Paris geceleri onları içine çekiyor, küçük caz kulüplerine sürüklüyordu. Dar merdivenlerden aşağı indiklerinde içerisi sigara dumanı, kırmızı ışıklar ve kahkahalarla dolu oluyordu. İnsanlar müziği dinlemekle kalmıyor, müziğin içinde yaşıyordu. Juliette kısa süre içinde Miles’ı Saint-Germain çevresinin içine soktu. Bir anda kendisini şairlerin, filozofların, ressamların masasında buldu. Amerika’da çoğu zaman yalnızca “siyah trompetçi” olarak görülen genç adam, Paris’te ilk kez bir entelektüel, bir sanatçı ve bir insan gibi karşılanıyordu.
Bu Miles için sarsıcı bir deneyimdi. Amerika’da beyaz bir kadınla aynı masada oturmak sorun yaratırken, Paris’te Juliette’in elini tuttuğunda kimse dönüp bakmıyordu. İnsanlar onları doğal bir çift gibi görüyordu. Bu küçük nüans, Miles için devasa bir özgürlük hissiydi. İlk kez gerçekten nefes alabildiğini düşündü. Juliette’in çevresi ona başka bir ihtimal gösteriyordu. Siyah bir Amerikalının, insan olarak da sevilebildiği başka bir dünya. Miles daha sonra hayatında hiçbir şehrin Paris gibi kokmadığını söyleyecekti. Kahve, yağmur, eski taş sokaklar ve caz… Juliette onun gözünde Paris’in kendisi olmuştu.
“Onu mutsuz edecek kadar çok seviyordum”
Aşkları kısa sürede derinleşti. Juliette Miles’ın otel odasında kalıyor, sabah birlikte kahve içiyorlardı. Miles trompet çalışırken Juliette onu sessizce izliyordu. Bazı günler saatlerce konuşmadan oturdukları oluyordu. Miles’ın içinde yıllardır biriken öfke, asabiyet, Paris’te biraz yumuşamıştı. Juliette onu anlamaya çalışıyordu. Miles yıllar sonra otobiyografisinde Juliette için “Eşit olarak sevdiğim ilk kadındı” diye yazacaktı. Bu çok ağır bir cümleydi. İlk kez biri ona ten rengiyle değil, ruhuyla bakmıştı. Juliette onun başka bir hayat ihtimaliydi artık.
Ama dünyanın gerçekliği Paris’in romantizmi kadar yumuşak değildi. Miles Amerika’ya döndüğünde her şeyin yeniden başlayacağını biliyordu. Birleşik Devletlerin Güney eyaletlerinde beyaz bir kadınla otelde kalmaları sorun yaratabilirdi. İnsanlar Juliette’e nefretle bakabilir, gazeteler onları aşağılayabilirdi. Bir gün Sartre ona neden Juliette’le evlenmediğini sorduğunda Miles uzun süre sessiz kaldı. Sonra kendine has boğuk sesiyle, “Onu mutsuz edecek kadar çok seviyordum” dedi. Bu cümle yıllar boyunca ikisinin hikâyesinin en hüzünlü özeti gibi kaldı. Miles Juliette’i kendi ülkesinin karanlığına sürüklemekten korkuyordu. Hayatında ilk kez sevdiği bir insanı korumak için ondan uzak durmayı seçmişti.
Dönüş günü geldiğinde Paris gri bir sabaha uyanmıştı. Garın içinde tren sesleri yankılanıyor, insanlar aceleyle yürüyordu. Miles ve Juliette’in vedasının tam olarak nasıl geçtiğini kimse bilmiyordu. Belki Juliette ağladı. Belki Miles hiçbir şey söylemeden yalnızca sarıldı. Bilemiyoruz. Miles trene bindiğinde geride aşkını, Paris gecelerini, Seine kıyısındaki yürüyüşleri ve ilk kez gerçekten insan gibi hissettiği o kısa zamanı bırakıyordu. Juliette ise peronda duran ince uzun adamın uzaklaşmasını izlerken bunun sıradan bir aşk olmadığını biliyordu.
“Ölümüne kadar düzenli olarak görüşüyorduk. Onu hiç bırakmadım.”
Miles New York’a döndükten sonra hayatı yeniden karardı. Eroin bağımlılığı büyüdü. İçine kapandı. Giderek yalnızlaştı. Müziği daha kırılgan, daha sessiz ve daha hüzünlü hâle geldi. Belki Kind of Blue içindeki o boşlukların bir kısmında Paris’in hayaleti dolaşıyordu. Juliette ise Fransa’da büyümeye devam etti. Şarkılar söyledi, filmlerde oynadı ve Saint-Germain’in yaşayan efsanesine dönüştü. İkisinin hikayesi hiçbir zaman tamamen bitmedi. Yıllar boyunca yeniden görüştüler. Miles Paris’e her döndüğünde Juliette’i görmek istiyordu. Bazen Paris’te buluştular, bazen Fransa’nın güneyinde aynı masada oturdular, bazen yalnızca telefonla konuştular. Juliette yıllar sonra bir röportajda “Ölümüne kadar düzenli olarak görüşüyorduk” diyecekti. Başka bir röportajda ise Miles için yalnızca şu cümleyi kurdu: “Onu hiç bırakmadım.”
Hayat onları başka insanlara götürse bile aralarındaki bağ hiç kopmadı. Miles başka kadınlarla birlikte oldu, Juliette başka aşklar yaşadı. Birbirlerinin içinde hep ayrı bir yerde kaldılar. Yıllar sonra insanlar Juliette Gréco’ya hayatının aşkını sorduklarında cevabı hiç değişmedi. Hep aynı adamın adını söyledi: Miles Davis. Miles onun içinde Paris’in yağmurlu kaldırımları gibi yaşamaya devam ediyordu. Sigara dumanıyla dolu caz kulüpleri, Sartre’ın sabaha kadar süren konuşmaları, Seine kıyısındaki yürüyüşler ve genç bir trompetçinin yüzündeki kırılganlık ve öfke. Hepsi aynı hatıranın içinde donmuş gibiydi. 1949 sonbaharı hiç bitmemişti.
Kimi geceler Paris’in üstüne yağmur yağdığında, şehir hâlâ onların büyük aşkını fısıldıyor gibiydi.
■
Miles Davis 100 yaşında
Miles Davis resmi web sitesi
Mine Gürevin’in Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
Dark Blue Notes’da yayınlanmış diğer portre yazıları
