Heavy Metal, aykırı sahne kıyafetleri, söylemleri ve tarzı ile ilk örneklerinden sonraki 20 yılda toplumun bazı kesimleri tarafından hedef tahtasında olmuştur. Bunun birçok nedeni vardır ancak en önemli nedeni yaratıldığı ilk yıllardan beri muhafazakâr kesimler tarafından şeytani olarak görülmesidir. Heavy Metal ile ilgili bundan önceki yazımda türün doğuşunu ve yıllar içerisinde nasıl farklı kollara ayrıldığını ortaya koymuştum. Bu ayrılıklar yaşanırken bazı alt türlerin “satanist” bir söylem geliştirdiğini inkâr edecek değilim. Özellikle “Black Metal” grupları ve bazı “Death Metal” gruplarının 80’lerin ortasına doğru başlayan “Satanizm” (şeytana tapınma) söylemleri ve bu söylemler ile birleşen eylemleri oldukça ses getirmiştir.
Satanizm temasının ortaya çıkmasındaki en önemli grup Black Metal türünün yaratıcısı olarak kabul edilen Venom grubudur. Henüz Black Metal gibi bir ayrımın henüz olmadığı 1979 yılında İngiltere’nin Newcastle şehrinde kurulan grup, şeytani ve okült temaları, karanlık atmosferi ve agresif müzik yapısıyla dikkat çekti; muhafazakâr kesimlerden çok büyük tepkiler aldı. Bu tepkiler ise grubun popülerliğini arttırmasını ve mesajlarını daha büyük gençlik kitlelerine eriştirmesini sağladı; sonra gelişecek olan black metal türüne ilham kaynağı oldu.
Zaten modern müzik dünyasının en büyük özelliklerinden biri sansasyonel olan her şeyin popülerliğe doğru orantılı pozitif etkisidir. Bu kural, bence, bugün için de geçerlidir ancak müzikte sınırsız özgürlüğü yeni yeni keşfeden 70’lerin grupları için bu genelleme atom bombası kadar büyük sosyal tepkileri beraberinde getirmiştir. Bugün toplum artık birçok şeyi kanıksadığından olsa gerek, farklılıklara aşırı tepkiler vermiyor ancak o yılların çok daha tutucu ve geleneksel yapısı içerisinde her farklılık büyük ses getirmiştir.
Venom ile birlikte başlayan, direk satanist olarak adlandırabileceğimiz bir Heavy Metal yaklaşımı olduğu kabul edilir. Venom’dan sonra onun etkilediği gençler daha hızlı ve daha vahşi icra edilen Black Metal’i ortaya çıkaracaktır. Özellikle 80’lerin ikinci yarısında Bathory gibi gruplar ve 90’lar boyunca bu birbiri ardına kurulanlar (Mayhem, Immortal, Darkthrone vs.) ile türün popülaritesi artarken hayran kitlesinin bazı aykırı davranışları (Kuzey Avrupa ülkelerinde yakılan kiliseler, hayvan kurbanları, kan içme ayinleri gibi) neticesinde toplumda çok ses getirecektir.
Peki bütün bunlar yaşanmadan çok önce ne oldu da tutucu kesimler Heavy Metal’i şeytani olarak adlandırdılar? Bunun en büyük müsebbibi kiliseden başkası değildir!
Tritone Nedir?
Orta Çağ’da tabu olarak görülen ve Diabolus in Musica yani Müzikte Şeytani bir aralık olarak kabul edilen bir kavram vardı. Kilise müziği o dönemlerde Tanrı’ya olan övgü ve manevi uyumu yansıtmayı amaçlamıştı. Tritone, bir oktavın tam ortasına düşen bir müzik aralığıdır ve toplamda üç tam tonluk mesafeden oluşur. Bu aralık, geleneksel armonik kurallar çerçevesinde uyumsuz olarak kabul edilmiştir. Tritone’un karakteristiği, iki nota arasında gerilim ve çözülme ihtiyacı yaratmasıdır. Bu uyumsuzluğu nedeniyle orta çağ boyunca hem korkutucu hem de etkileyici bulunmuştur.
Örneğin, “C” notasından başlayarak “F#” notasına uzanan bir aralık, tritone olarak tanımlanır. Bu ses, uyumsuzluğu nedeniyle tedirgin edici bir his uyandırabilir. Ancak aynı zamanda dramatik, güçlü ve dikkat çekici bir atmosfer yaratmak için de oldukça etkili bir araçtır.
Kilise Orta Çağ boyunca bu aralığın ruhani deneyimi bozacağı ve dinleyiciler üzerinde kargaşa yaratan bir etkisi olacağı inancıyla tritone’un dini müzikte kullanılmasını yasaklamıştır. Bazı müzik teorisyenleri, bu aralığın manevi bir bozulma işareti olabileceğine inanmış ve müzikte uyumun kutsallığını korumak amacıyla tritone kullanımını dışlamış ve hatta yasaklamıştır.
Tarihsel olarak tritone kullanımı
Rönesans ve Barok Dönemde Tritone
Rönesans dönemi, sanat ve bilimin gelişmesiyle birlikte müzikte kısıtlı ve göreceli özgür bir ifade dönemini başlattı. Bu dönemde besteciler, müziklerinde dramatik gerilim yaratmak için tritone’u dikkatlice kullanmaya başladılar. Dikkatlice kullandılar çünkü Kilisenin ve engizisyonunun kılıcı hep enselerindeydi.
Polifoni ve Tritone: Rönesans’ın polifonik müzik anlayışı, tritone gibi uyumsuz ses aralıklarının dikkatlice harmanlanmasına olanak sağladı. Bu dönem, tritone’un dini bağlamdan çıkarak daha sanatsal bir ifade biçimine evirilmesinin başlangıcı oldu.
Barok Operalar: Barok dönemde dramatik ifadelerin güçlü bir araç haline gelmesiyle tritone, özellikle operalarda gerilim yaratmak için sıkça kullanılmıştır. Johann Sebastian Bach gibi besteciler, eserlerinde tritone’u uyumsuzluk ve çözülme etkisini yoğunlaştırmak için kullandılar.
Klasik ve Romantik Dönemlerde Tritone
Klasik dönemde, uyumsuzluk daha ince bir şekilde kullanılsa da tritone’un dramatik etkisi, müzikteki anlatımı güçlendirmek için tercih edilmiştir. Örnek vermemiz gerekirse, Wolfgang Amadeus Mozart ve Ludwig Van Beethoven gibi besteciler, eserlerinde tritone’u dikkatlice işleyerek müziklerinde gerilim ve çözülme yarattılar.
Romantik dönemde ise duyguların müzik yoluyla yoğun bir şekilde ifade edilmesi tritone’un daha cesur bir şekilde kullanılmasına olanak sağladı. Franz Liszt gibi besteciler, eserlerinde bu aralığın güçlü etkisini dramatik bir araç olarak kullandılar.
Modern Dönem ve Popüler Müziğe Geçiş
yüzyılda tritone, özellikle caz, blues ve avangart müzikte daha geniş bir kullanım alanı buldu. Ancak tritone’un en büyük devrimi, 1970’lerde Heavy Metal ve Rock müziğin yükselişiyle gerçekleşti. Caz Müziğinde tritone akorları zenginleştirmek ve karmaşık armoniler yaratmak için sıkça kullanılmıştır. Caz gitaristleri ve piyanistleri, bu aralığın uyumsuzluğunu bir renk unsuru olarak görmüşlerdir. Ancak tritone’un diğer müzik türlerinde kullanımı hiçbir zaman şeytani olarak görülmedi ve tepki çekmedi.
Black Sabbath ve Tritone
1970 yılına geldiğimiz zaman genel olarak Heavy Metal’in doğumu olarak kabul edilen Black Sabbath’ın Black Sabbath albümü piyasaya sürüldü. Black Sabbath, özellikle albüme adını veren şarkıda tritone kullanımıyla bu aralığın modern müzikteki en bilinen temsilcilerinden biri olmuştur. Black Sabbath gitaristi Tony Iommi’nin gitar riffleri, tritone’un karanlık ve tehditkâr etkisini Heavy Metal’in vurucu bir unsuru haline getirmiştir. Bu durum müzikteki gerilim ve çözülme unsurlarının dramatik bir biçimde yeniden yorumlanmasıdır. Bana göre bir diğer unsur hiç şüphesiz bozulma efekti içeren (distortion) gitar tonlarının Tony lommi’nin dâhiyane şarkı yazımı sırasında karanlık ve dramatik bir hava yaratmayı amaçlamasından kaynaklıdır. Iommi’nin direk tritone etkisini nasıl kullandığı yönünde bir açıklamaya rastlamadıysam da daha sonra vereceği bazı röportajlarında şarkılarında yakaladığı kasvetli ve ürkütücü atmosferi korku filmleri ve gotik hikâyelerden ilham alarak ortaya çıkardığından bahsetmiştir. Benim tahminim tritone ve insanın üzerinde yarattığı etkinin bu atmosfer için en uygun seçenek olduğunun Iommi farkındaydı.
Bir iş kazası sonucu Iommi, birkaç parmağının ucunu kaybetmiş bir gitaristti. Belki bu kazanın özel ve benzersiz tonları ortaya çıkarmasında katkısı olmuştur çünkü bu sakatlıktan sonra çok ince teller ile çalmaya başladı ve parmaklarını rahatlatmak için daha düşük akorlarla çaldı. Rock-Heavy Metal ayrımında gelen Black Sabbath şarkısı ilk triton kullanan şarkılardan biriydi. Bu şarkı yapısında arpejli kök, oktav ve arıtılmış (diyez) dördüncü, çok tehditkâr bir sese sahip tam bir tritone üretir. Kullandığı ekipmanlar ve sağlık durumundan da dolayı bunların deneysel bir döngü geliştirerek kullanması bu benzersiz sound’a katkı sağlamıştı. Sebep her ne olursa olsun tritone kullanımı özel ve etkileyici bir sound yakalamasına neden oldu.
Aslına bakarsanız belki Black Sabbath, şarkılarında tritone kullanıp çiçeklerden, böceklerden, baharın benzersiz güzelliklerinden falan bahseden şarkı sözleri yazsaydı bu kadar dikkat çekmezdi. Çünkü Black Sabbath albümünün ilk şarkısı Black Sabbath ve N.I.B. de direk olarak Şeytana göndermeler ve hatta yüceltmeler vardır.
Her iki şarkının sözlerinden yaptığım alıntılar bahsettiğim olguyu ortaya koyuyor.
Black Sabbath
Big black shape with eyes of fire – Gözleri ateşten büyük siyah şekil
Telling people their desire – İnsanlara arzularını söyler
Satan's sitting there, he's smiling – Şeytan orada oturandır ve gülümser
Watch those flames get higher and higher – Alevlerin daha da yükselmesini izleyin
Oh no, no, please God help me!. – Ah hayır, hayır, Tanrım yardım et bana!
N.I.B.
Now I have you with me, under my power - Şimdi seni ele geçirdim yanımdasın, gücümün etkisindesin.
Our love grows stronger now with every hour - Aşkımız her geçen saat daha da güçleniyor
Look into my eyes, you will see who I am – Gözlerimin içine bak benim kim olduğumu göreceksin
My name is Lucifer, please take my hand –Benim adım Lucifer (Şeytan’ın adı), lütfen tut elimi
Albümün bütün havası ve şarkıların hepsi hem sözel hem de müzikal anlamda karanlık, sisli, kötücül bir atmosfere sahipti ve diğer şarkılarda direk Şeytan’dan bahsetmeseler bile iblislerden ve karanlık kavramlardan bahsederek tam da tutucu kesimlerin hedefine girecek bir albüm ortaya çıkarmışlardı. Yeni yeni deneysel nitelikte kendini bulmaya çalışan klasik rock müziğinden bambaşka bir tonal hava yaratmayı başarmışlardı.
Tritone’u kullanan ilk rock denemesi aslında Black Sabbath değildir. Jimi Handrix’in Purple Haze tritone’un en bilinen klasik rock şarkılarından biridir. Şarkının açılış riffi, uyumsuz ve dikkat çekici bir ton yaratmak için tritone’u temel alır. Ancak hiçbiri Black Sabbath’ın yarattığı etkiye benzer etkiler yaratamaz.
The Doors, müziklerinde karanlık ve deneysel temalara sıkça yer vermiştir. The End, tritone’un mistik ve ürpertici bir atmosfer yaratmak için kullanıldığı parçalardan biri olarak örnek gösterilebilir. Bu iki örnek önemlidir çünkü dönem olarak Black Sabbath’dan daha önce ortaya çıksalar bile Black Sabbath örneğindeki gibi ses getirmemişlerdir. Ancak yapısal olarak bu şarkılar tritone örnekleridir.
70’ler boyunca Led Zeppelin, Rush, King Crimson gibi gruplar da tritone kullanmışlar ancak hiçbiri bu tonu Black Sabbath kadar karanlık bir atmosfer içerisine yedirememişlerdir. Şarkı sözleri de bu atmosferi tamamlayacak biçimde karanlık, okült ve mistik olmadığından aynı etkiyi insanlar üzerinde yaratamamıştır.
Tritone kullanımı insanlar üzerinde nasıl bir etki yaratıyor?
Tritone, insanlarda güçlü ve genellikle karışık duygular uyandıran bir ses aralığıdır. Bu etkiler hem fiziksel hem de duygusal olarak hissedilebilir, çünkü tritone’un yarattığı uyumsuzluk beynimizde gerilim ve çözülme ihtiyacı doğurur. Başlıklar halinde bu etkilere bakalım:
Tedirginlik ve Gerilim: Tritone, batı müzik teorisinde uyumsuz bir aralık olarak kabul edilir. Bu, beynimizin harmonik çözülme ihtiyacı hissetmesine yol açar ve kişiyi huzursuz edebilir. Özellikle korku ya da tehdit hissini tetikleyebilir. Bu yüzden, korku filmlerinin müziklerinde veya karanlık temalı şarkılarda sıkça kullanılır. İnsanlar bu sesi duyduklarında genellikle bir gerilim hissi yaşarlar.
Karanlık ve Gizemli Duygular: Tritone, genellikle karanlık ve mistik bir atmosfer yaratmak için kullanılır. Bu, insanları bilinmeyenle yüzleşmeye veya soyut bir tehlike hissine çekebilir. Heavy Metal müziğinde veya gotik temalı eserlerde, bu hissiyatı desteklemek için sıkça tercih edilir.
Dikkat Çekici ve Dramatik: Tritone, uyumsuzluğu nedeniyle dinleyicilerin dikkatini kolayca çeker. Bu, konserlerde veya dramatik sahnelerde daha etkili bir atmosfer yaratmaya yardımcı olur. Dinleyiciler, tritone’u duyduklarında müziğin yoğunluğunu ve dramatik etkisini daha fazla hisseder.
Fiziksel Etkiler: Uyumsuz bir aralık olduğu için, tritone bazı kişilerde fiziksel rahatsızlık yaratabilir. Örneğin, ani bir gerilim hissi veya huzursuzluk, kalp atışını hızlandırabilir. Bununla birlikte, herkesin tepkisi farklıdır; bazı insanlar tritone’u yalnızca bir müzikal unsur olarak algılar ve rahatsızlık hissetmez.
Estetik Çekicilik: Modern müzikte, tritone’un uyumsuzluğunu estetik bir özellik olarak gören insanlar da vardır. Özellikle caz ve progresif müzikte bu aralık, karmaşık ve sofistike bir yapı yaratmak için tercih edilir.
Günümüz Müziğinde Tritone
İnsan üzerinde yarattığı bütün bu etkilerden ve gücünü uyumsuzluk ve tonal düzenin bozulmasının yarattığı etkiden alan Tritone kullanımı işte bu nedenlerden dolayı tarihin dönemleri boyunca aykırı, sapkın ve şeytani olarak nitelendirilmiştir ve kilise tarafından hatta yasaklanmıştır. Antik çağlardaki müzik hakkında çok şey bilmiyoruz, benim tahminim, o dönemlerde etkisi nedeniyle bol bol kullanıldı. Tritone kullanımı 70’lerde karanlık ve kötücül bir atmosfer ile şeytan ve iblislerin konu edildiği sözler ile beraber Heavy Metal’in benzersiz müzikal etkisi ile harmanlanınca tutucu ve geleneksel kesimlerde diğer müzik türlerine göstermedikleri bir tepkinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Gençler bu yeni ve kendilerinde farklı duygular uyandıran, aykırı, okült ve mistik müzik çeşidine engellenemez bir biçimde çekilirken dönemin ebeveynleri ve bazı kesimlerde de aynı kuvvetle bir iticilik yaratmıştır.
Kilise ve dini gruplar, tritone’un geçmişte Diabolus in Musica olarak adlandırılması nedeniyle, bu tarz müzikleri karanlık ve tehlikeli bir trend olarak gördü ve bu konuda insanları uyardı. O dönem medya, Black Sabbath ve benzeri grupların tritone’u müziklerinde yoğun şekilde kullanmalarını sıklıkla “şeytani” ve “ahlak dışı” olarak değerlendirdi. Bu eleştiriler, grup üyelerinin müziklerini savunmasına ve sanatın sadece bir ifade biçimi olduğunu açıklamalarına yol açtı. Doğal olarak, medyanın bu eleştirileri gruplara daha fazla dikkat çekti ve bir tür reklam etkisi yarattı ve daha popüler olmasını sağladı. Müzik eleştirmenlerinin bir kısmı ise Black Sabbath’ın tritone’u yaratıcı bir şekilde kullanmasını, müzikal yenilik ve sanatsal bir devrim olarak değerlendirdi. Tritone’un Heavy Metal’e kattığı karanlık atmosfer, türün kimliğini belirleyen unsurlardan biri haline geldi.
Şimdi başa dönecek olursak tritone kullanılması ve Diabolus in Musica etkisi Black Sabbath’ın Black Sabbath albümünün yayınlanmasından tam 10 yıl sonra, başta bahsettiğim Venom gibi grupların ortaya çıkmasına neden oldu ve sonrasında birkaç alt türün doğumunu beraberinde getirdi.
Black Sabbath’ın bu yolu açması ile birlikte modern müziğin birçok kolunda tritone kullanımı da yaygınlaştı. Özellikle tritone’un dinleyici üzerindeki etkileri başta film müzikleri olmak üzere caz, blues ve R&B gibi heavy metal dışındaki türlerde de sıklıkla kullanıldı ve hala da yaygın olarak kullanılıyor.
Heavy Metal özeline dönecek olursa günümüzde de tritone sıklıkla kullanılıyor ancak temasal ve kimliksel olarak kendini daha direk ifade eden alt türlerin oluşması ile toplumun verdiği tepkiler de daha farklılaştı. En azından daha modern toplumlarda heavy metal’i bütünsel olarak ele alıp tür şemsiyesi altındaki her şeyi öcü ilan etme alışkanlığından vazgeçti.
Ne yazık ki günümüzde daha tutucu toplumlarda Heavy Metal’i bütünsel olarak şeytani düşünen kesimler hala yaygındır ki bence ülkemizi de bu bağlamda ele almak yanlış olmaz. Bunun temel nedeni kulaktan dolma bilgilerden, medyanın sansasyonel etki yaratmak için yaptığı alakasız haberlerden kaynaklanıyor. Bu haberlere baktığımız zaman Türkiye’de işlenen bazı cinayetler ve kundaklamalar medya tarafından heavy metal kültürüyle ilişkilendirilmeye çalışıldı. Gençlerin bu tür müzikle “batı kültürünün yoz etkilerine” maruz kaldığı iddia edildi. Bazı haberlerde, heavy metal dinleyen gençlerin depresyon, yalnızlık ve asi davranışlar sergilediği öne sürüldü. Medya, bu müzik türünü gençlerin ruh sağlığına zarar veren bir unsur olarak tanıttı. Günümüzde Satanist gruplar kendilerine hiç çekinmeden “biz ve müziğimiz satanisttir” diyebiliyorlar ancak buna rağmen medya ve toplumun bazı kesimleri heavy metal şemsiyesi altındaki tüm grupları ve alt türleri aynı minvalde görmeye ısrar ediyorlar ki bu da cahillikten ve aykırı haber satar mantığından kaynaklanıyor.
Bir sonraki yazımda görüşmek üzere Heavy Metal ile kalın!
■ Erim Erdi’nin Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
■ Dark Blue Notes’da Görüş yazıları
■ Hifi Adamlar
