Country müzik radarıma pek takılmıyor. İyi bir hikâye yakalarsam o başka. Yıllarca kimi country müzisyenlerini seçici geçirgen bir edayla, merak ve ilgiyle izledim. Dinledim. Bunu yadsıyamam. Johnny Cash, Kris Kristofferson, Dolly Parton… Sanıyorum Dolly’yi hafızamda kült olmuş besteleri, güzel ve dolgun memeleri, esprili ve şeffaf hayat felsefesiyle hatırlayacağım.
Gitgide bencilleşiyorum. Tanrım!.. Ya da tam tersi, cömertleşiyorum.
Dolly Parton’ın vefatını duyduğumda üzüldüm. Bilgisayarımı açtım, önce klasik bir Dolly Parton portresi yazacaktım. Tennessee’de yoksulluk içinde geçen çocukluğu, Nashville, Porter Wagoner, “Jolene”, “I Will Always Love You”, “9 to 5”, Hollywood, Dollywood… Sonra durdum.
“Dur kızım Mine! Nasılsa her yerde yaşamı ve başarıları hakkında onlarca yazı yazılacak. Spesifik olarak Dolly ile ilgili ne anlatabilirsin? Sen ona odaklan.” dedim.
Onun güzel memelerinden yola çıkarak, hatırıma gelen ilk güzel hikayeyi paylaşmak istedim işin aslı.
Dolly Parton’ın vefatıyla dünya onun şarkılarını yeniden hatırladı. “Jolene”i. “9 to 5”ı. “I Will Always Love You”yu. Tennessee dağlarından çıkıp Nashville’e yürüyen o küçük kızı, sarı peruklarını, taşlı elbiselerini, kahkahasını, kendisiyle herkesten önce dalga geçebilme yeteneğini… Dolly adı sanıldığı gibi sadece plakların, filmlerin ve konser afişlerinin üzerinde yaşamıyordu. Bir zamanlar İskoçya’da, Edinburgh yakınlarındaki küçük bir laboratuvarda doğan beyaz yüzlü bir koyuna da onun adı verilmişti.
Dolly.
İnsanlık tarihinin en meşhur koyunlarından birinin adının neden Dolly olduğu sorusunun cevabı, Dolly Parton’ın muhtemelen çok seveceği türden bir şakaydı. Her şey bir meme hücresiyle başlamıştı.
1990’ların ortasında İskoçya’daki Roslin Institute’ta bir grup bilim insanı çok eski bir biyoloji sorusunun peşindeydi. Bir yetişkinin vücudundaki hücre gerçekten kaderini tamamlamış mıdır? Bir meme hücresi artık yalnızca meme hücresi, bir deri hücresi yalnızca deri hücresi olmak zorunda mıdır? Yoksa hücrenin içinde, çok derinlerde bir yerde, zamanı geriye çevirmek mümkün müdür? Başka bir deyişle bilim insanlarının sorduğu soru biraz masalsıydı. Bir hücreye her şeyi unutturup yeniden başlamasını sağlayabilir miyiz?
Profesör Ian Wilmut’un liderliğindeki ekip bunu anlamaya çalışıyordu. Deney için altı yaşındaki Finn Dorset cinsi beyaz bir koyunun meme bezinden bir hücre aldılar. Başka bir koyundan alınan döllenmemiş yumurta hücresinin çekirdeğini çıkardılar ve meme hücresinden gelen çekirdeği onun içine yerleştirdiler. Ortada sperm yoktu. Klasik anlamda döllenme yoktu. Bir yumurta ve içinde yetişkin bir koyunun meme hücresinden gelen genetik talimatlar vardı. Elektriksel uyarının ardından hücre bölünmeye başladı. İkiye. Dörde. Sekize… Sonunda gelişen embriyo Scottish Blackface cinsi başka bir koyunun rahmine yerleştirildi. Sonra beklemeye başladılar.
“Sonuçta bilim insanları insanlık tarihini değiştiren bir koyun yaratmışlardı. Bir kadının memelerinin bilim tarihine yaptığı en büyük katkı buysa, doğrusu hiç fena sayılmaz. Hele o kadın Country efsanesi Dolly Parton ise!”
Bilimde yaşanan büyük anlar kutsal kitap hikâyeleri gibi değildir. Gökyüzü yarılmaz. Melekler inmez ya da arkadan dramatik bir müzik girmez. Bir laboratuvar vardır. Birkaç bilim insanı vardır. Bir de doğum yapmasını beklediğiniz koyun.
Nihayet 5 Temmuz 1996 günü küçük kuzu dünyaya geldi. Yüzü bembeyazdı. Bu önemliydi. Onu taşıyan Scottish Blackface koyunun yüzü siyahtı. Küçük kuzunun beyaz yüzü, genetik mirasının onu doğuran koyundan gelmediğinin gözle görülebilen ilk işaretlerinden biriydi. Henüz dünya bilmiyordu ama hayvanlar alemi için küçük, insanlık için büyük bir adımdı bu. İlk kez yetişkin bir memelinin özelleşmiş vücut hücresinden başka bir memeli yaratılmıştı. Küçücük kuzu biyoloji kitaplarının bir bölümünü değiştirecekti.
Fakat ona bir isim gerekiyordu. Bilim insanlarını fazla ciddi insanlar sanıyoruz. Beyaz önlükler. Mikroskoplar. Formüller. Makaleler. Latince terimler. Belli ki Roslin Institute’ta herkes o kadar da ciddi değildi. Kuzunun yaratılmasında kullanılan yetişkin hücre bir meme bezinden alınmıştı. İngilizcesiyle mammary gland.
Ekipten John Bracken’ın aklına Amerika’nın en meşhur country yıldızlarından biri geldi.
Dolly Parton.
Bağlantının bilimle uzaktan yakından ilgisi yoktu. Daha doğrusu, anatomik olarak biraz ilgisi vardı. Dolly Parton’ın meşhur dolgun memelerine addedilmiş küçük bir laboratuvar şakasıydı. Meme hücresinden doğan koyun.
Dolly.
Böylece Tennessee’de doğmuş sarışın country şarkıcısının adı, İskoçya’da doğmuş beyaz bir koyuna geçti. Güzel olansa, bütün bu hikâyenin merkezindeki insanın hayatı boyunca kendi memeleri hakkında şaka yapmış olmasıydı.
Dolly Parton kendi görüntüsünün ne olduğunun son derece farkındaydı. Kocaman sarı saçlar. Uzun tırnaklar. Dar elbiseler. Taşlar. Payetler. Dekolte. Elbette memeler.
Dolly, bunların hiçbirini saklamaya çalışmadı. Tam tersine, insanların ona bakarken ne gördüğünü herkesten önce kendisi gördü ve bunun kontrolünü başkasına bırakmadı. İnsanlar Dolly’nin memeleri hakkında konuşacaksa, ilk espriyi Dolly yapacaktı. Belki de onun zekâsının en eğlenceli taraflarından biri buydu. Kendisine yöneltilebilecek espriyi daha karşısındaki ağzını açmadan alıyor, parçalıyor ve şakaya dönüştürüyordu. Yapay göründüğünü de biliyordu. Hatta bu yapay görüntü ile gurur duyuyordu.
“Yürüdüğün yoldan hoşlanmadıysan, kendine yeni bir yol açmaya başla”
– Dolly Parton
Dolly Parton’ın personası bilinçaltından gelen bir tasarımdı. Çocukluğunda Tennessee’de gördüğü, kasabanın erkeklerinin ayıplayarak baktığı ama küçük Dolly’nin olağanüstü güzel bulduğu gösterişli bir kadının görüntüsünden etkilenmişti. Sarı saç, kırmızı dudaklar, dar kıyafetler, yüksek topuklar… Başkalarının “ucuz” gördüğü kadın, küçük Dolly’nin gözünde çok güzeldi. Yıllar sonra kendi görüntüsünü kurarken de ölçüyü bilerek kaçırdı. Dolly Parton imajda abartıyı seviyordu. Saç biraz kabarıksa daha fazla kabartılabilirdi. Elbisede taş varsa biraz daha taş konabilirdi. Topuk yüksekse biraz daha yükseltilebilirdi. Dekolte açıksa… (gülümsüyorum yazarken)
Dolly insanların bu görüntü yüzünden onu aptal sarışın sanmasına da pek itiraz etmiyordu. Karşısındaki onu hafife aldığında avantaj Dolly’ye geçiyordu. Peruğun altında zehir gibi çalışan bir kafa vardı. O beyin binlerce şarkı yazdı, kendi yayın haklarını korumayı öğrendi, Elvis Presley’nin “I Will Always Love You”yu kaydetmesi karşılığında yayın haklarının yarısını istemesine hayır dedi, iş imparatorluğu kurdu ve erkek egemen müzik endüstrisinde kendi kariyerinin kontrolünü elinde tuttu. İnsanlar memelerine bakarken Dolly işine bakıyordu. Hakkında yapılan şakalardan kaçmadı. Onları kendi diline çevirdi. İnsanların onu eleştirmek için kullanabileceği ne varsa alıp Dolly Parton markasının bir parçası yaptı.
Sarışınlığı mı? Buyurun. Peruk mu? Daha büyük ve kabarığını takalım. Makyaj mı? Bir kat daha. Memeler mi? Klon koyuna ilham olsun. Ve yıllar sonra İskoçya’da birkaç bilim insanı bir koyunun meme hücresinden tarihin en önemli deneylerinden birini gerçekleştirince, yapılabilecek en doğal şeyi yaptılar. Koyuna Dolly adını verdiler.
22 Şubat 1997’de Dolly’nin varlığı kamuoyuna duyurulduğunda dünya birbirine girdi. Gazeteler, televizyonlar, bilim insanları, siyasetçiler, din adamları, etikçiler aynı sorunun çevresinde dolaşıyordu: “Koyun yapılabiliyorsa insan da yapılabilir mi?”
Roslin Institute telefon yağmuruna tutuldu. Küçük beyaz koyun bir anda modern bilimin en tanınmış yüzlerinden biri haline geldi. Koyun Dolly’nin bütün bunlardan haberi yoktu tabii. Otu, samanı ve önündeki yem kabını insanlığın etik problemlerinden daha fazla önemsiyordu. Hatta basın mensupları geldiğinde yiyecekle ödüllendirildiği için zamanla kameraları yemekle ilişkilendirmeye başladı. Gazeteciler geldiğinde kapıya yaklaşan, insanlara diğer koyunlardan daha fazla sokulan bir hayvana dönüştü. İsim annesi gibi koyun Dolly de kamerayı görünce ne yapacağını öğrenmişti. Diva olmuştu.
Koyun Dolly’nin biyografisini uzatmayacağım. Normal biçimde çiftleşti, altı yavrusu oldu, Roslin’de yaşadı ve 2003’te altı yaşındayken öldü. Bugün bedeni Edinburgh’daki National Museum of Scotland’da sergileniyor. Merak eden gidip Dolly’yi görebilir.
25 Ağustos 2026’da Dolly Parton 80 yaşında öldüğünde geriye olağanüstü büyük bir hayat kaldı. Şarkılar elbette. Jolene, Coat of Many Colors, I Will Always Love You, 9 to 5... Filmler, ödüller, Dollywood, Imagination Library aracılığıyla çocuklara gönderilen milyonlarca kitap… Bir meme hücresinden çoğalan koyunun isim anneliği.
Bence iki Dolly de sistematik olarak, kader fikrine itiraz ediyordu. Koyun Dolly’nin varlığı, yetişkin bir hücrenin kaderinin sandığımız kadar kesin olmadığını gösterdi. “Sen artık yalnızca meme hücresisin” dediğimiz bir hücrenin içinde hâlâ bütün bir canlıyı kurabilecek genetik bilgi bulunuyordu. Dolly Parton’ın hayatı da başka türden bir kader itirazıydı. Tennessee dağlarında, on iki çocuklu yoksul bir ailede doğmuş bir kızın hikâyesinin başladığı yerde bitmek zorunda olmadığını gösterdi.
Birinin kaderini bilim insanları yeniden programladı ve koyun Dolly biyolojinin kurallarını sarstı. Dolly Parton ise kendi kaderini kendi yazdı. İnsanların bir kadına bakarken kurduğu kuralları yıktı. Bunu yaparken hiçbir zaman kendisini fazla ciddiye almadı. Güzelliğini saklamadı. Memelerinden utanmadı. Zekâsını kanıtlamak için ciddi görünmeye ihtiyaç duymadı. Dünyaya sanki şöyle dedi:
“Evet canım, peruk. Evet, memeler büyük. Şimdi şarkıyı dinleyelim.”
Ben bütün bunları biraz duygusallaştırmış olabilirim. Dolly muhtemelen yapmazdı. Muhtemelen o meşhur kahkahasını atar, peruğunu düzeltir ve tek cümlede kapatırdı.
Sonuçta bilim insanları insanlık tarihini değiştiren bir koyun yaratmışlardı. Bir kadının memelerinin bilim tarihine yaptığı en büyük katkı buysa, doğrusu hiç fena sayılmaz.
Hele o kadın Country efsanesi Dolly Parton ise!
■
Mine Gürevin’in Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
Portreler
Dolly Parton resmi web sitesi
Dolly Parton: Kendi Hikâyesini kendi yazan kadın
