Kimi plak şirketleri sadece albüm yayınlamazlar, faal oldukları dönemin ruhunu kaydederek, müziğin sınırlarını çizerler, bütüncül bir estetik anlayış ve dil geliştirirler. O dil, şirketin logosundan kapak tasarımına, kayıt tercihinden sanatçı seçimine, hatta plağın elde tutulduğu âna kadar uzanır. Onları okumak, haklarında yazmak bir anlamda müziğin yalnızca seslerden değil, bir dönemin hayallerinden, arayışlarından, itirazlarından ve dünyaya bakışından da oluştuğunu hatırlamak anlamına geliyor. 1960’ların cazında söz sahibi şirketlerin arasında dikkati en çok çeken Impulse! Records idi; cazın gidişatını yönlendiren plak şirketleri arasında belki de en cesuruydu.
Impulse! Records sınırların ötesine sesleniyor
Impulse! Records (stilistik görünümü ile “¡mpulse! Records”), 1961’de, dönemin büyüklerinden, ABC Paramount’un iştiraki olarak, prodüktör Creed Taylor’ın yönetiminde kuruldu. 1977’deki uykusuna kadar, yerinde saymaktan hoşlanmayan, cazın sınırlarını zorlamaktan korkmayan müzisyenlere olduğu gibi caz geleneğinin büyük ustalarına da kayıt olanağı tanıdı.
John Coltrane’in müziğinde yeni ufuklara açılan, Charles Mingus’un öfkesiyle biçimlenen, Archie Shepp ve Pharoah Sanders’ın sınırları zorlayan arayışlarına alan açan şirket, cazın yalnızca dinlenen değil, sorgulanan ve dönüştürülen bir müzik olduğu yılların en güçlü tanıklarından birine dönüştü. Turuncu-siyah tasarımıyla hafızalara kazınan plakların ardında ise dönemin cesur müzisyenlerini destekleyen, onların en uç fikirlerini bile kayda geçirmeye istekli bir anlayış vardı.
Mükemmel sunum, mükemmel ses kalitesi
Billboard dergisinde yayımlanan ilanın sloganı Impulse!’ın yayın politikasının özeti gibiydi: “en büyükleri mükemmel ses kalitesiyle sunmak”.
Doğru ve bir anlamda eksik bir tarif çünkü Impulse!, kayıt dünyasını sadece mükemmel ses kalitesi ile değil mükemmel sunumla da tanıştırmıştı. Lamine edilmiş çift taraflı albüm kapları, estetik açıdan kusursuz görsel tasarım, başarılı bir logo ve renk seçimi, özenli baskı, profesyonel fotoğraflar ve detaylı izahat yazılarından oluşan sunum, Impulse!’ın alameti farikası haline geldi.
Kayıtların önemli bir bölümü, efsanevi ses mühendisi Rudy Van Gelder’e emanet edildi. Malumunuz, Van Gelder stüdyoda duyulan sesi, gerçekliğini ve sıcaklığını bozmadan plağa taşıma işinin gelmiş geçmiş en büyük ustalarından biri olarak kabul ediliyor; onun kayıt anlayışı, Impulse!’ın özellikle 1960’ların başındaki ses karakterinin oluşmasında önemli rol oynadı. Mesela Coltrane albümleri dinlendiğinde, mükemmel ses kalitesi sloganının sadece bir reklam ifadesi olmadığı anlaşılıyor. Geniş stereo sunumu, dinamik aralığın büyüklüğü, belirgin ve güçlü davullar, nefeslilerin tonundaki yoğunluk, gövdeli kontrabas, dinlediğiniz müziğe kayıtsız kalmanıza izin vermeyecek nitelikte.
Impulse!’ın yayın politikası, rakiplerinden, misal, Blue Note Records’dan bir hayli farklıydı. Blue Note o dönemde daha ziyade hard bop türüne odaklanmış ve kendi yıldızlarını, hatta kendi müzisyen ailesini yaratmış bir şirket iken Impulse!, daha ziyade caz dünyasında belirli bir noktaya gelmiş müzisyenlerle çalışmıştı ve geleneksel cazdan bebop’a, serbest cazdan avangart’a ve hatta anaakım caza kadar çok farklı türlerde albüm yayımladı. Blue Note’un kendine özgü bir sanatçı çevresi ve ses estetiği oluşturduğu yerde Impulse!, daha heterojen bir müzikal evren kurdu.
Müzisyenleriyle uzun dönem sözleşme imzalayan Prestige, Verve veya Blue Note gibi dönemin plak şirketlerinin aksine, Impulse!, John Coltrane, McCoy Tyner ya da Charles Mingus gibi birkaç ismin dışında albümlerini liderleriyle tek albümlük kontratlara dayalı olarak yayımladı. Bu yaklaşım, iyi yürütülen ilişkilerin hukuksal metinlerden daha iyi sonuç doğurduğuna olan inancın yanı sıra, müzisyenlere özgürlük tanımanın bir aracı olarak görülüyordu.
Sonuçlarına bakıldığında işe yaramış gözüküyor.
Coltrane’in inşa ettiği ev
Taylor işe transferlerle başladı. Şirketin en önemli ve ilk ticari başarısını bir Ray Charles albümü Genius + Soul = Jazz ile elde ettiğini, en çok satan ve şirketin kimliğini belirleyen müzisyenin John Coltrane olduğunu dikkate alırsak, Impulse!’ın, o dönemin büyük plak şirketi Atlantic Records’un mülküne çökerek yola çıktığını söylemek yanlış olmayacaktır. Çünkü Ray Charles ve John Coltrane, Impulse! öncesinde Atlantic’in ağır toplarından ikisiydi. Impulse!, ana şirket ABC’nin Ray Charles’a sunduğu teklifin benzeri ile Coltrane’i ikna edebildi. Bugünün parasıyla 75,000 USD gibi sıkı bir avans ve sınırsız sanatsal özgürlük.
Coltrane’in Impulse! dönemi cazın kökten değişiminin belgelerinden oluşuyor. Onun ölümüne kadar Impulse!’da geçen 6 yılı ve bu dönemde yayınladığı 20 küsür albüm, bize cazın en önemli motifinin kalıpları kırmak ve özgürlük olduğunu kanıtladı. Bu dönemindeki sanatsal üretimi ile birlikte, caz dünyasını en çok ve en derinden etkileyen müzisyenin Coltrane olduğu, neredeyse tartışılması tabu bir gerçeklik haline geldi. Coltrane kayıtlarının getirdiği ün ve saygınlık ise, Impulse! Records’un, “Coltrane’in inşa ettiği ev” anılmasına neden oldu.
New Wave in Jazz
Kataloğunda, çok sayıda iyi albüm var ama Impulse!’ın, bana ve birçoklarına göre, caza en önemli katkısı, Coltrane’in açtığı yolda ilerleyen serbest caz müzisyenlerinin sesini duyurmasına imkân tanımış olmasıydı. “New Wave in Jazz” etiketi ile, dinleyicisinin henüz hazır olup olmadığı bilinmeyen müzikleri de kaydetti. Albert Ayler, Pharoah Sanders, Archie Shepp, Sun Ra, Alice Coltrane ve daha birçok avangart caz müzisyeninin müziği, Impulse! sayesinde çok daha geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.
Creed Taylor, Impulse’ın sesini ve görüntüsünü tasarlayan adamdı; onun ayrılışının ardından şirketin başına geçen Bob Thiele ise bu tasarımın sınırlarını müzisyenlerin özgürlüğü lehine genişletti. Thiele döneminde şirket daha fazla risk almaya başladı; ticari açıdan başarılı olmayacağı, kolay satılamayacağı belli kayıtları dahi yayımlamaktan kaçınmadı.
Geleneğinin büyük ustaları
Impulse! Records, aslını sorarsanız, sadece avangart müzisyenleri değil geleneğin büyük ustalarını da kataloğuna katmıştı. Benny Carter’ın, muazzam aranjman yeteneğini cömertçe sergilediği “Further Definitions”da nefesliler, yerçekiminden muaf bir ortamda özgürce hareket eden nesnelerin pürüzsüzlüğüyle çalıyorlardı. Diğer bir usta aranjör Oliver Nelson’ın, “The Blues and the Abstract Truth” ve ertesi sene yayımlanan “More Blues and the Abstract Truth” albümleri, davulcu Shelly Manne’ın, Coleman Hawkins’I konuk ettiği “2 3 4”, caz sanatının doruk noktaları niteliğindeydi.
Impulse! zamanın ana akım cazının yıldızlarıyla da çalışmıştı. Charles Mingus’un “Mingus, Mingus, Mingus, Mingus, Mingus” ve Sonny Rollins’in “Alfie” albümleri her iki sanatçının geniş diskografilerinin en iyi albümleri arasına girmişti.
Tasarımın gücü
Tasarıma ayrı bir paragraf açmak gerekiyor; Impulse! sadece güzel kapaklar tasarlamanın peşinde değildi. Albüm kapaklarının yerleşim, font, renkler gibi ortak özellikleri vardı; Peter Turner’ın yönetimindeki tasarım kalitesi, diğer şirketlerinkilerle yan yana sıralandığında Impulse! albümlerinin hızlıca diğerlerinden ayırt edilebilmesini sağlıyordu. Keza Turner ve şirket yönetimi yönetimi, kapak fotoğrafı seçiminde özenliydi; stüdyo içinde ya da konserlerde çekilmiş fotoğraflar kullanılıyordu. Çoğunlukla sanatçının portresinin kapakta yer alması, plaklara görsel birer belgesel niteliği kazandırıyordu.
Impulse! Records: Bugün
1960’ların sonunda Bob Thiele’nin ayrılışının ardından şirketin başına Ed Michel geçti. Impulse! Records bu dönemde, Sun Ra’nın kendi şirketi tarafından üretilen plaklarının dağıtımını üstlendiyse ve Ahmad Jamal, Gato Barbieri ve Keith Jarrett gibi önemli isimleri kataloğuna dahil ettiyse de, cazın gittikçe azalan gelirleri karşısında popüler müziğe yöneldi. Tümüyle caz prodüksiyonu yapan şirketler arasında rock müziğe giren ilk şirketlerden biri oldu, Genesis, The Steppenwolf ve The Mamas & The Papas gibi ümitvar gruplarla anlaştı. Nihayetinde ana şirket olan ABC’nin satılması ile birlikte ‘uyku’ sürecine geçti.
Yeni sahipleri tarafından 90’ların başında tekrardan canlandırılsa da, Impulse!, geçmişine oranla cazın bugününde daha az belirleyici bir rol oynuyor. Yine de haksızlık etmeyeyim, James Brandon Lewis, Shabaka, Brandee Younger, Sons of Kemet gibi yenilikçi ve cesur müzisyenlere ait birçok albüm Impulse! tarafından yayımlanıyor.
Peki, Impulse! Records, neden bugün hâlâ önemli?
Çünkü Impulse! Records yalnızca caz tarihinin önemli kayıtlarını yayımlamış bir plak şirketi değil, cazın nereye evrileceğine dair ortaya bir vizyon koymuş, risk almış bir arşiv. Yayımladığı albümlerin birçoğu kendi zamanında ve sonrasında müzisyenleri derinden etkiledi; sergilenen yeni yaklaşımları yaşattı, yeniledi ve hatta ileriye götürdü. Günümüz cazının geniş yelpazesinde serbest caz önemli ve geniş bir yere sahip olabildiyse, bunda Impulse!’ın ve onu takip eden plak şirketlerinin payı vardır. Daha da ilginci, 1960’larda ve 1970’lerde kaydedilen bu albümler, ses kalitesi, ortaya konulan fikirler ve icra açısından düne aitmiş gibi hissettirmiyor, eskimişlik hissiyatı bir yana, sanki bugünün cazından birer örnekmiş gibi düşündürüyor.
Çünkü cazda niteliksel ve estetik açıdan büyük ve kalıcı bir kırılma yaratan serbest caz, tohumlarını Cecil Taylor’ın, John Coltrane’in, Ornette Coleman’ın ve daha birçoklarının attığı bir müzikal devrimdi.
Caz gelişiyor, değişiyor olsa da bu denli ufuk açıcı, sorgulayıcı, korkusuz ve ortaya tutarlı bir yaklaşım getiren başka paradigma henüz belirmedi. Daha öncesinde tekil örnekler vardıysa da Impulse! Records, serbest cazın, deneysel yaklaşımların ya da o zaman moda olan ifade ile, the new thing’in gelişimini ve kaydedilen müziği dinleyiciye sunma işlevini yerine getiren, bunu kurumsal bir ilke olarak kabul eden ilk şirketlerden biri oldu. Tabii ki serbest cazı yaratmadı ancak onun yaşamasında, gelişiminde ve görünürlük kazanmasında önemli ve öncü rol oynadı.
Takipçileri çok geçmeden ortaya çıktı; ESP-Disk (1963), BYG/Actuel (1967), FMP (1969), Strata-East (1971) de benzer bir vizyonu hayata geçirdiler. Hatta Blue Note bile, kataloğuna serbest caz örneklerini aldı; Eric Dolphy, Andrew Hill, Cecil Taylor, Sam Rivers, Grachan Moncur III gibi serbest cazın önemli müzisyenlerini kaydetti.
Impulse! altın çağında, ortak noktası sınırları zorlamak hatta yok saymak olan, birbirinden farklı yaklaşımları barındırdı: Coltrane’in “A Love Supreme” ile manevi bir arayışa, “Ascension” ile kolektif bir özgürleşmeye yönelmesi; Pharoah Sanders’ın müziği neredeyse ritüel bir deneyime dönüştürmesi; Alice Coltrane’in caz, Hint müziği ve spiritüel arayışlar arasında kendine özgü bir dünya kurması ya da Archie Shepp’in müziği dönemin toplumsal ve politik gerilimleriyle buluşturması, aynı katalog içinde yan yana duruyor.
Impulse!’ı değerli kılan özelliği, yalnızca barındırdığı müziğin eskimemiş olması değil; plak kapağından fotoğrafa, tipografiden baskı kalitesine kadar albümü bir bütün olarak ele alan yaklaşımının ve bunların oluşturduğu kimliğin estetik açıdan hâlâ değer taşıması. Caz dinleyen ya da cazı ciddiye alan bir kişinin Impulse! kayıtlarını dinlememesi ve imkânı varsa, fiziksel olarak albümleri edinmemesi abesle iştigal olacaktır. Neticede Impulse! Records, düne değil bugüne ait bir müzik sunuyor; günümüz cazı o dönemde genişletilen sınırların içinde yaşıyor.
■
Turgay Yalçın’ın Dark Blue Notes’daki yazıları
Dark Blue Notes’da plak şirketleri
Impulse! Records resmi web sitesi
