Sakin Bir Evde Başlayan Gürültüsüz Bir Fırtına (1926–1944)
Miles Dewey Davis III, 26 Mayıs 1926 tarihinde, Illinois eyaletinin East St. Louis kasabasında cazın rotasını değiştirecek bir içgüdü ile doğdu. Babası, Dr. Miles Dewey Davis II, bölgedeki az sayıdaki siyahi dişçiden biriydi. Maddi olarak rahat bir hayatları vardı. Bu da Miles’ın yoksulluktan değil, başka bir tür huzursuzluktan besleneceği anlamına geliyordu.
Annesi Cleota Mae Davis, klasik müzik tutkunu bir piyanistti. Oğlunun piyano çalmasını istiyordu. Ama Miles’ın kulağını çelen başka bir ses vardı: trompet. Bir gün, mahallesinde yürürken açık camdan gelen trompet sesi onu durdurdu, sesi takip etti. Sokağın köşesindeki kulübede, yaşlı bir adam trompet çalışıyordu. Miles, günlerce o köşede bekledi. Sonunda babası, ısrarına dayanamayarak 13. yaş gününde ona bir trompet hediye etti. Öğretmeni Elwood Buchanan, Miles’a her zaman şunu tekrar etti:
“Trompeti çok yumuşak çal. Asla vibrato yapma. Satchmo* gibi değil, kendin gibi çal.”
İşte bu cümle, onun müzik felsefesinin çekirdeğiydi. Daha çocukken bile, Miles çok fazla konuşmazdı. Ona bir gün neden sessiz olduğunu soran arkadaşına şöyle dedi:
“Konuşunca sesim, içimdeki kadar güçlü çıkmıyor.”
Miles, o yüzden trompetiyle haykırdı.
Juilliard ve Sokağın Profesörleri (1944–1948)
1944 yılında, 18 yaşındayken, Juilliard Müzik Okulu’na kaydoldu. Sınıf içi eğitimden çok, Harlem sokaklarında ve kulüplerde pişti. New York’a adım attığı andan itibaren, bir hedefi vardı: Charlie Parker ile birlikte çalabilmek. Onun müziğini ilk kez radyoda duymuş ve adeta aklına kazımıştı. New York’a geldiği ilk haftalarda Parker’ın izini sürdü. Gittiği her caz kulübünde onun adını sordu, adresini öğrendi.
Bir gece, Minton’s Playhouse’da sahnede Parker’ı dinledi. Kuliste sessizce oturup onları izledi. Dizzy Gillespie “Bu çocuk da kim?” derken, Miles sadece elindeki trompeti gösterdi. Birkaç hafta sonra sahnede onlara katıldı. İlk solosunu çaldığında, Charlie Parker onu dikkatle dinledi ve başını sallayarak şöyle dedi:
“Trompetinin ne dediğini duyuyorum. Kendi yolunu bulacaksın.”
Miles o sözü hiç unutmadı.
Juilliard’da klasik müzik öğrenirken, Harlem’de de, doğaçlamayı, bebop’u, geceleri, teri, viskiyi, yenilgiyi ve zaferi öğreniyordu.
Bird’le Yüksekten Uçmak ve Düşmek (1945–1949)
1945-49 yılları arası, Charlie Parker’la hem sahneyi, hem de otel odalarını paylaştı. Birlikte turnelere çıktılar. Bu yolculuklar, Charlie Parker’ın bağımlılığının arttığı ve çöküşünün hızlandığı bir döneme denk geldi. Bir konser sonrası maalesef Parker, odasında krize girdi. Miles onu buz gibi duşun altına soktu. Sonra trompetini alıp pencere kenarına oturdu. Bir nota çaldı. Parker gözlerini araladığında, “Bu notayı daima hatırlayacağım,” dedi.
Bu yıllar Miles’ın hem teknik olarak geliştiği hem de “ağır ağabeylik” öğrendiği dönemlerdi. Bebop’un hızına, karmaşıklığına rağmen içten içe bir huzursuzluk yaşıyordu. Daha sade, daha derin bir şey arıyordu.
Cool Caz’ın Doğuşu – Yavaşlayan Notalar, Derinleşen Ruhlar (1949–1955)
1949 yılı, Miles için bir dönüm noktasıydı. Parker’la yolları yavaş yavaş ayrılırken, içinde coşan, başka bir müzik türünün izini sürmeye başladı. Bebop’un hızı, karmaşıklığı ve neredeyse matematiksel doğaçlamaları onu yormaya başlamıştı. O, başka bir arayışın peşindeydi.
New York’ta küçük bir apartman dairesinde yaşayan besteci Gil Evans’la sık sık buluşuyordu. Bir gece, Evans’ın evinde, Miles trompetini usulca dudağına götürüp tek bir nota çaldı. O notada ne bir hız vardı, ne de gösteriş. Ama odada bir sessizlik yankılandı. Gil Evans gözlüğünü çıkarıp gülümsedi:
“Seninle herkesi yavaşlatacağız. Herkesin koştuğu yerde biz yürüyerek geçeceğiz.”
İşte bu fikirle doğdu Birth of the Cool. Miles, nonet (dokuz kişilik grup) formatıyla daha az çalan ama daha çok hissettiren bir tarz geliştirdi. O yıllarda sahnede onun yanında çalan isimler arasında Gerry Mulligan, Lee Konitz ve J.J. Johnson da vardı. Albüm 1957 yılında yayımlandığında devrimsel olarak tanımlandı. Albüm yıllar sonra hak ettiği değeri bulacaktı.
Miles, cool cazın sembolü haline gelmişti. Onun için artık her nota, bir cümle; her sessizlik, bir paragraf olmuştu.
Paris, Juliette Greco ve Yalnızlıkla Tanışma (1949)
1949 yazında Miles Davis, Paris Caz Festivali’ne katılmak üzere Fransa’ya gitti. Paris’te bambaşka bir dünya onu bekliyordu. Orada ilk kez, ten renginden bağımsız bir şekilde sadece müziğiyle tanındı. Geceleri Saint-Germain-des-Prés kulüplerinde çalıyor, gündüzleri bohem entelektüellerle kafelerde tartışıyordu.
Orada tanıştığı Fransız şarkıcı Juliette Gréco, hayatının önemli kadınlarından biri oldu. Birlikte geçirdikleri birkaç ay boyunca, Miles kendini ilk kez gerçek anlamda özgür hissetti. Fakat Amerika’nın sert gerçeği onu geri çağırdı. Döndüğünde şöyle demişti:
“Paris’te kendimdim. Buraya dönünce sadece bir zenciyim.”
O söz, ömrü boyunca taşıyacağı kimlik yarasının ilk derin iziydi.
Karizmanın Mimarisi – Sahnedeki Heykel (1955–1958)
1950’lerin ortasında Miles, sadece müziğiyle değil, duruşuyla da farklılaşmaya başladı. Sahnedeki davranışları bir tür suskun manifestoya dönüştü. Konserlerde seyirciye neredeyse hiç bakmıyor, bazen sırtını dönüyor, şarkı isimlerini anons etmiyordu.
Bu durum, başlarda eleştirilse de zamanla bir efsaneye dönüştü. Bir gazeteci ona bu soğuk tavrını sorduğunda, cevabı kısa ve keskin oldu:
“Müzik, konuştuğunda susar. Ben müziği konuşturuyorum.”
Sahnedeki o karanlık karizma, trompetin gücünü yeniden tanımladı. Siyah takım elbisesi, gözlükleri, başı hafif öne eğik duruşuyla caz tarihinin en çarpıcı ikonlarından biri haline geldi.
Kind of Blue – Sessizliğin Zen’i (1959)
1959 yılına gelindiğinde Miles Davis, caz dünyasında artık bir liderdi. Ama liderlik onun için koltuk ya da unvan değil, yeni yollar bulma sorumluluğuydu. Bebop’tan cool caz’a, şimdi de başka bir dünyaya geçmenin zamanı gelmişti. Bu kez hedef, doğaçlamayı daha yalın ama daha derin bir zemine oturtmaktı.
Piyanist Bill Evans, modlara dayalı bir yapı önerdiğinde, Miles’ın gözleri parladı. O ana kadar cazın temelinde akorlar, akor geçişleri ve karmaşık armoniler vardı. Ama Miles, basit olanın, doğru biçimde sunulursa ne kadar güçlü olabileceğini sezmişti.
Kayıt günü geldiğinde, müzisyenlere ne çalacaklarını söylemedi. Sadece tüyo değerinde, birkaç mod verdi. Prova yapılmadı. İlk his, ilk fikir, ilk nota… Hepsi doğrudandı.
Bill Evans bir noktada durup sordu:
“Şu akora emin misin?”
Miles gözlerini kısıp, dudağında yarım bir tebessümle yanıtladı:
“Emin olmamak, güzeldir.”
Kind of Blue da böyle doğdu. Bu albüm, sadece cazın değil, tüm müzik tarihinin en önemli kayıtlarından biri haline geldi. Müzik eleştirmeni Ashley Kahn’ın dediği gibi:
“Bu albüm, bir düşün haliyle kaydedilmiş gibidir. Ve her dinleyişte, başka bir rüya görürsünüz.”
John Coltrane – Aşk, Çatışma ve Veda (1955–1960)
John Coltrane, Miles’ın grubuna 1955 yılında katıldı. Başlarda çekingen, disiplinsiz ama yetenekliydi. Miles ona fırsat verdi, destek oldu. Fakat zamanla Coltrane’in sesi büyüdü, içinden taşan bir arayışa dönüştü. Soloları dakikaları aşıyor, sahnede adeta kendi ayinini yapıyordu.
Bir konserde Coltrane, sahnede 20 dakikadan fazla süren bir solo çaldı. Konser sonrası kuliste Miles yanına geldi:
“Bu kadar uzun neden çalıyorsun Trane?”
Coltrane omuz silkti:
“Durduramıyorum kendimi.”
Miles gözlerini devirdi:
“O zaman ağzını çek borudan.”
Bu tarz takılmalar, onların gerçek dostluklarını da gösteriyordu. Trane sonunda kendi grubunu kurmak üzere ayrıldığında, Miles içten içe üzülse de onun kendi yolunu bulmasından gurur duydu. Yıllar sonra şöyle demişti:
“Ona ne yapacağını söylemeye çalıştım, ama o kalbinin dediğini yaptı. Haklıydı.”
Coltrane’in ölüm haberini aldığında Miles, saatlerce konuşmadan oturmuştu. Trompetine hiç dokunmadı o gece.
Elektriğin Cazla Dansı – Bitches Brew ve Değişimin Kulağı (1969–1971)
1960’lı yılların sonu… Rock müziğin yükseldiği zamanlar… Caz sahnesi daralma yaşıyordu. Pek çok caz müzisyeni bu yeni akıma mesafeli duruyordu. Ama Miles? O hep değişimin peşindeydi. Woodstock’ta Hendrix sahnede gitarını yakarken, Miles stüdyoda yeni bir albüm planlıyordu: Bitches Brew.
Elektrikli gitar, elektrikli piyano, ritmik karmaşa, uzun doğaçlamalar… O ana kadar cazın hiç uğramadığı bir evren yaratılıyordu. Albüm kaydı sırasında Miles, müzisyenlere sadece yön verdi. “Şunu çal, bunu çal” demedi. Bazen kayıttan önce sadece, “Dinle… Sonra hisset… Sonra çal.” diyordu.
Bitches Brew, Miles’ın tüm kariyerindeki en radikal çıkışlardan biri oldu. Kimi cazcılar ihanet dedi, kimileri vizyon. Ama albüm Grammy kazandı ve caz-rock füzyonunun kapılarını açtı.
Sessizlik de Müziktir – Yalnızlık, Hastalık ve İçe Dönüş (1975–1980)
1975 yılında Miles Davis, aniden sahneden çekildi. Ne konser verdi, ne stüdyoya girdi. Hayranları şaşkındı. Eleştirmenler onun emekli olduğunu yazdı. Ama gerçek çok daha karmaşıktı.
Vücudu bitkin düşmüştü. Kalçasında artroz, mide ülseri, akciğer problemleri… Bunların üstüne uzun yıllar süren uyuşturucu bağımlılığı da eklenmişti. Günlerini New York’taki dairesinde, perdeleri kapalı, ışıkları loş bir odada geçiriyordu. Yanında sadece ilaçları, bazı çizim defterleri ve suskunluğu vardı.
Bir arkadaşı onu aradığında telefondaki tek yanıt şu olmuştu:
“Sessizlik de müziktir.”
Miles, müziğe küsmedi. Ama ona nasıl döneceğini bilmiyordu. Kendini yeniden inşa etmesi gerekiyordu. Trompet çalmaya bile gücü yetmiyordu bazen. Ama zihni hâlâ doluydu. O yıllarda sık sık resim yaptı, çizdi, yazdı… Sanki içindeki melodileri kelimelere değil, çizgilere dökmeye çalışıyordu.
Geri Dönüş – Funk, Pop ve Yeni Miles (1981–1985)
1980’lerin başında, Miles Davis bir sabah uyandı ve trompetine tekrar uzandı. Parmakları hâlâ titriyordu ama notalar gelmeye başlamıştı. Müzik, onu bir kez daha çağırıyordu.
1981 yılında sahnelere döndüğünde, yanında cazcılar değil, genç funk ve rock müzisyenleri vardı. Elektronik sesler, drum machine’ler, parlak synth’ler… Miles, eski cazı değil, şimdiyi çalıyordu.
Bu yeni dönemini anlamaya çalışan bir gazeteci ona sordu:
“Yani artık caz çalmıyor musunuz?”
Miles başını çevirmeden yanıtladı:
“Caz, dün geceydi.”
Bazı eski dostları, özellikle 1960’ların sadık dinleyicileri, bu müziğe burun kıvırdı. Ama gençler onu yeniden keşfetmişti. Prince, Michael Jackson, hatta Madonna… Hepsi Miles’ı saygıyla anıyordu.
Bir röportajda Michael Jackson’ın Human Nature adlı parçasını övdüğünde, spiker sordu:
“Onu neden seviyorsunuz?”
Miles, gözlüklerinin arkasından bakıp sadece şunu dedi:
“Çünkü o da duyguyla çalıyor.”
Beyaz Saray’da Siyah Bir Trompet – Nancy Reagan ile Unutulmaz Diyalog (1987)
Miles Davis, her zaman sisteme ve kurumsal otoriteye mesafeli olmuştu. Beyaz Saray ise, onun için adeta bu düzenin kalbini temsil ediyordu. 1987 yılında, sanat alanında başarı kazanmış sanatçılara onur yemeği verileceği duyurulduğunda, davet edilenler arasında Miles Davis de vardı.
Şık bir smokin giydi. Kolunda altın bileklikler, gözünde karanlık camlı gözlükleriyle salona girdi. Çevresindeki insanlar fısıldaşmaya başladı. “Bu Miles Davis mi?” diyenler oldu.
Gecenin ilerleyen saatlerinde, First Lady Nancy Reagan masaları dolaşırken Miles’ın bulunduğu masaya geldi. Gülümseyerek sordu:
“Bay Davis, siz burada ne yapıyorsunuz?”
Miles’ın cevabı tarih kitaplarına geçti:
“Buradayım çünkü bir şeyler başarmış insanlara davetiye gönderiyorlar. Ben de caz müzikte devrim yaptım. Siz ne yaptınız?”
O an, salonda kısa bir sessizlik oldu. Kimi şok içinde kaldı, kimi gülümsedi. Ama herkes, o cümlenin arkasında taşıdığı derinliği hissetti. Çünkü Miles, oraya kendi kimliğiyle gelmişti. Ne eğilip bükülmüş, ne süslenmişti. O cevabıyla aslında sadece Beyaz Saray’a değil, tüm bir kurumsal tarihe meydan okumuştu.
Sonradan, o geceyle ilgili bir arkadaşına şöyle dedi:
“Ben onların dünyasına girmedim, onlar beni çağırdı. O yüzden kendi sesimle konuştum.”
Sonsuz Turne – Bir Veda Gibi (1986–1991)
1980’li yılların ikinci yarısında, Miles Davis artık bir efsaneydi. Ve hâlâ yenilik peşindeydi. MTV’de klipleri dönüyor, genç müzisyenlerle sahneye çıkıyor, cazla hip-hop arasında köprüler kuruyordu. Tutu (1986), Amandla (1989) gibi albümlerle Afrika ritimlerini, elektronik altyapıları ve politik temaları harmanlıyordu.
Bu dönemde bir gün kendisine “Siz hâlâ neden bu kadar çok çalışıyorsunuz?” diye sorulduğunda, şu cevabı verdi:
“Çünkü hâlâ içimde çalınmamış notalar var.”
1989 yılında Miles Davis’in Japonya turnesi efsanevi boyutlara ulaştı. Tokyo’daki Budokan Salonu’nda verdiği konser, onun son büyük zaferlerinden biriydi. Kalabalık suskun bir hayranlıkla onu izliyordu. Kimi zaman trompeti sadece birkaç saniye çalıyor, sonra sessizce başını eğiyordu. Sanki içinden geçenleri kelimelerle anlatmak değil, sadece hissettirmek istiyordu.
Bir gece kuliste menajerine dönüp şöyle dedi:
“Bu kadar sessizlikte bir şeyler kayboluyor… Ama aynı zamanda doğuyor da.”
Son konserlerinden biri Montreux Caz Festivali’ndeydi. İlginçtir, burada 1970’lerden beri uzak durduğu Gil Evans repertuvarına döndü. Quincy Jones’un yönettiği orkestra eşliğinde Sketches of Spain’den bölümler çaldı. (Ki benim de çok sevdiğim albümlerinden biridir.) Bu, geçmişe bir selam, belki de bir veda gibiydi.
Işıklar Sönmeden – Ölüm ve Ardındaki Yankılar (1991)
1991 yazıydı. Miles Davis hâlâ turne planları yapıyordu. Vücudu artık dayanacak gibi değildi. Bir uçak yolculuğunda menajerine döndü ve neredeyse fısıltıyla şunu söyledi:
“Artık yeni bir şey bulmam lazım… Aynı yerde kalamam.”
Bu kez, o yeni şey gelmeyecekti. 28 Eylül 1991 tarihinde, Los Angeles’ta bir hastanede, kalp yetmezliği ve solunum durması nedeniyle hayatını kaybetti. Yanında yakın dostları, başucunda ise yıllardır onunla birlikte konuşan trompeti vardı.
Miles Davis’in son sözleri bilinmiyor. Ama rivayete göre, doktoruna dönüp “Not defterimi getirin” demiş. Belki bir fikir, belki bir melodi… Belki de yine bir sessizlik.
Cenazesi sade ama onurlu bir törenle kaldırıldı. Pek çok müzisyen, onu anlatan notalarla uğurladı. Herkes kendi Miles’ını düşündü: Cool cazın öncüsü Miles, funk savaşçısı Miles, saksafonuyla kavga eden Miles, sahnede sırtını dönen Miles, gözlüğünü çıkarmayan Miles, asabi Miles… Ama hepsi aynı kişiydi. Miles oğlu Miles!…
Miles Davis’in yaşamı, müziğin tarihine bir çizgi değil, dalga olarak kazındı. Sürekli değişti, dönüştü, kabuk kırdı. Onun için yenilik sadece estetik değil, bir direniş biçimiydi. Statükoya, beklentilere, hatta kendi geçmişine bile baş kaldırdı. O, cazın sınırlarını çizen değil; haritayı yırtıp yeni coğrafyalar çizen bir kâşifti. Ve belki de en önemlisi, kendi gücünü, kudretini bilen bir müzisyendi.
Sonuçta Miles Davis’in hayatı bize şunu fısıldar:
“Bazen en doğru şey, bir notayı çalmamak; sadece ona yer bırakmaktır.”
■ Mine Gürevin’in Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
■ Dark Blue Notes’da Portreler
■ Miles Davis resmi web sitesi
