Uzun zamandır bir şeyler karalamak içimden gelmiyordu dolayısıyla burayı boşlamıştım ancak son bir aydır falan müzikal anlamda kafamı çok kurcalayan bir şey keşfettim; Yapay Zeka ile yapılan müzikler!
Şimdi sorabilirsiniz “yahu yeni mi keşfettin?” diye. Doğrusu daha evvel hiç prim vermiyordum ve dinlemeye bile değer görmüyordum. Ancak bundan yaklaşık bir ay kadar önce yazlığın bahçesinde uzanmış müzik dinliyordum. Bilirsiniz Youtube’da bir video bitince diğerine geçiş yapar, işte o şekilde dinlediğim şey bitince başka bir albüm çalmaya başladı. Dinliyorum ve acayip hoşuma gitti. Affınıza sığınarak ben hamakta yatıyordum, telefonum BT hoparlöre bağlı ve telefonum da masanın üzerinde. Normal şartlarda keyfimi bozup, kalkıp bakmam benim için pek alışagelmiş bir şey değildir ancak dinlediğim albüm o kadar hoşuma gitti ki hamak keyfimi bozarak özellikle kalktım “kim bunlar” diye bakmak için. Çalan albüme baktım bir başlık var ama bildiğim bir grup değil, olabilir diye düşündüm sonuçta hepsini bilmiyorum ya! Yorumlara bir bakmak istedim ve küçük kutsal müzik dünyamı temelden sarsan şimşekler çakıverdi. Dinlediğim albüm Yapay Zeka (YZ olarak bundan sonra kısaltacağım) ile senin benim gibi birinin yapıp yüklediği bir albümdü! YZ ile yapılmış ve bir makinenin ürettiği bu albüm nasıl son dönemlerde dinlediğim en iyi albümlerden biri olabilirdi? NASIL?
O günden beridir benzer YZ albümlerini edepsiz bir merakla dinliyorum. İngilizce de bu duruma cuk oturan bir laf vardır “guilty pleasure” diye. Yaparken utandığınız, tasvip etmediğiniz bir şeydir ancak zevk alarak yapmaya devam edersiniz. Lafı dolandırmadan itiraf edeyim evet YZ ile yapılan şarkıların bazılarından acayip keyif aldığımı hatta birden fazla ziyaret ettiğimi ve benim için bir guilty pleasure’a dönüştüğünü saklayacak değilim. Bu durum bende YZ ile yapılan müzik konusunda hem yasal hem ahlaki/etik problemleri, müzik endüstrisinin ve benim gibi dinleyicilerin tepkilerini fazlasıyla merak ettirdi. Mesele sandığımızdan büyük!
Neden Mesele Büyük?
YZ artık sadece bir besteci/düzenleyici aracı değil; internetten toplanan devasa veri setleriyle “insanlarınkine çok benzeyen” şarkılar üretebiliyor, hatta belli bir sanatçıya çok yakın vokal/aranjman taklitleri oluşturabiliyor. Bu durum özetle şunlara yol açıyor:
- Hak sahipliğini ve telifin neye dayandığını sorgulatıyor,
- Ölçeklenebilir şekilde telif ihlali riski ve platform suiistimali (streaming-farm, spam katalogları) yaratıyor,
- Ve en önemlisi, “eşsiz insan emeği” ile “otomatik üretim” arasındaki kültürel değeri bulanıklaştırıyor.
- Sanatçıları ve müzik endüstrisini daha da kırılgan hale getiriyor.
Yapay Zeka Nasıl Üretir?
Öncelikli olarak YZ, müzik üretme konusunda nasıl çalışıyor, bunu anlamak hiç bilmeyen okuyucular için yararlı olacaktır. İşin bu kısmı çok önemli çünkü YZ müzik üretiyor ancak insan gibi yaratamıyor. Suno, Udio gibi popüler YZ müzik üretim platformları ve benzerleri, kendi YZ modellerini devasa veri setleri ile eğitiyor. Her ne kadar YZ müzik modellerinin hangi şartlarda eğitildiği şeffaf olmasa da YZ çalışma mantığı düşünülürse bu şirketler kendi modellerini büyük plak şirketlerinin kataloglarını internet üzerinden izinsiz tarayarak dünya üzerinde yayınlanmış müzikleri ve müzik türlerini öğrenmesini sağlıyor. Kullanıcı ise YZ ile bir şey üretmek istediğinde, bildiğiniz gibi, üretmek istediği şeylerin niteliğini YZ’ya veriyor. Bu döngüye bir bakalım:
Kullanıcı isteğini YZ’ya söyler: YZ’ya bir metin yazar: “rock tarzında, 120 BPM, gitar sololu, enerjik bir şarkı”. Ya da kısa bir melodi mırıldanır / MIDI dosyası yükler / üretilmesi istediğine yakın referans parça seçer seçilen yönteme göre üretim başlar.
YZ isteği anlar (prompt işleme): YZ, metni veya melodiyi sayısal bir “anlam haritasına” çevirir. Hangi tarz, tempo, enstrüman ve ruh hali istendiğini çözer ve işler.
Müziğin iskeletini kurar: Önce şarkının temel yapısını (melodi, akorlar, ritim, bölüm sırası) tasarlar. Bu aşama müziğin “hikâyesi”ni oluşturur.
Detayları ekler: Enstrüman sesleri, davul vuruşları, efektler gibi ayrıntıları doldurur.Vokal istenirse, model insan sesine benzeyen yapay vokal ekleyebilir. Hatta arzu edilen sanatçının vokali kopyalanabilir.
Ham sesi üretir: Son adımda bilgisayar dalga formunu (yani gerçek ses dosyasını) üretir. Bu işlem saniye saniye veya gürültüden “temizleyerek” yapılır.
Kullanıcıya sunum & tekrar döngüsü: Ortaya çıkan şarkı dinlenir. Beğenilmezse “prompt” metin değiştirilip yeni bir versiyon üretilir.
Benim genel olarak anladığım daha çok kullanıcılar referans göstererek bu işleri gerçekleştiriyor ve namussuz makine çok iyi iş çıkartıyor! Örneğin belli bir türde sanatçının tarzını, albümleri, söz yazma stilini hatta ve hatta vokal özelliklerini YZ’ya öğreterek ona benzer yeni şarkılar üretmesini istiyor. Ben bu şekilde yapılmış şarkıları hayretler içerisinde dinledim. Hatta öyle ki X grubunun yeni albümü deseler birçok kişi tongaya düşer!
Gelin şimdi hep birlikte alt başlıklara ayırarak YZ’nın yol açtığı problemlere bir bakalım.
Hukuki Problemler
Eğitim verisi ve telif: Birçok Yapay Zeka müzik modelinin hangi şarkılarla eğitildiği şeffaf değil. Büyük plak şirketleri ve yayınevleri, bazı YZ firmalarını (ör. Suno, Udio vb.) kataloglarından izinsiz veri çekmekle suçladı ve toplu davalar açıldı; talepleri, yüksek cezalar ve engellemeler üzerine. Bu davalar, YZ için “neyin izinsiz kullanıldığı” ve “adil kullanım (fair use)” sınırlarını yargıya taşıyor.
‘İnsan yaratıcı’ olmadan telif alınamaması: Birçok hukuk düzeninde telif koruması insan yaratıcıyı (human authorship) gerektiriyor; tamamen otomatik üretilen eserlerin kime ait olduğu, telif hakkı korunup korunamayacağı belirsiz. Bu durum gelir paylaşımı ve lisanslama modellerini ilerleyen aşamalarda alt-üst edebilir.
Vokal kopyalama/etik makyajı (deepfake): Ölmüş veya izni alınmamış bir sanatçının sesinin taklit edilmesi kişilik hakları, mirasçılar ve marka hakları açısından ayrı davalara sebep oluyor; ayrıca dinleyiciyi yanıltma riski var.
Platform sorumluluğu & yayımlama kuralları: Akış (streaming) platformları hâlâ net, evrensel kabul görmüş bir kural seti oluşturamadı. Bazıları YZ içeriğine izin verirken etiketleme, lisans beyanı gibi gereksinimleri tartışıyor. Platformların “araç mı yayıncı mı” oldukları da hukuki argümanlarda önemli.
Bu noktada bir başka hukuki sorun da YZ ile şarkılar üreten biri bununla para kazanma yoluna gittiğinde ileride karşılaşabileceği telif hakları davaları.
Örneğin siz iyi bir YZ modeli ile bir albüm yaptınız, bunu platformlarda listelediniz ve kendi albümünüz olarak dinleme başına bir gelir elde ettiniz. Bundan birkaç sene sonra dünyanın hiç bilmediğiniz bir yerinden, bir sanatçının avukatından telif haklarını ihlal ettiğiniz için bir dava ihbarnamesi alabilirsiniz. Çünkü en başta da dediğim gibi YZ modelleri müzik yaratamıyor, öğrendiği melodileri kullanarak size müzik üretiyor. Dolayısıyla sizin YZ ile yaptığınız şarkılardaki ana melodiniz bir sanatçının bir albümünde yazdığı bir melodi. Dolayısıyla hem burada eser hakları noktasında bir hak ihlali oluyor, hem de ahlaki bir sorun oluşuyor. Buradan bir sonraki başlığa geçiş yapalım.
Ahlaki/Etik Endişeler
İzinsiz kullanım ve hakkaniyet: Sanatçıların eserleri eğitim verisi olarak kullanılıp para kazanan sistemler oluşurken, orijinal yaratıcıya adil ödeme/tespit yapılmayabilir. Bu, emek-kazanç ilişkisini zedeler.
Kimlik ve izin: Bir sanatçının tarzını, vokalini veya imzasını izinsiz kopyalamak özellikle kariyerini ve geçimini müziğe bağlamış olanlar için hem ekonomik hem onur meselesi olabilir.
Dezenformasyon/yalancı içerik: Dinleyiciler, bir şarkının gerçek bir sanatçıya ait olup olmadığını bilemeyebilir. Bu yanlış tanıtım, tüketici aldatma, hatta politik/propaganda amaçlı kötüye kullanım riskleri taşır.
Kültürel aşınma: Zanaat, beceri ve tarihsel referanslarla örülen müzik kültürünün, “aynı stilden hızlı üretim” ile değersizleştirilme riski var özellikle küçük, bağımsız sanatçılar bu baskıya daha açık.
Bu başlıklardan bağımsız olarak belirtmek isterim ki dinlediğim şey hoşuma gitse bile müzik üretimi gibi organik olması gereken bir eylemin makine tarafından istismar edilmesi ne kadar etik bir şey, bunu sorgulamadan edemiyorum. Dinlediğim şeyden keyif alırken bile bu kafamın bir tarafında sürekli dönüyor ve etik olarak aldığım keyifle çelişiyor.
Tabi ki müzik endüstrisi ve sanatçılar, YZ’nın bu kadar kolay üretebiliyor olmasına tepkililer. Şimdi herçek örnekler ile müzik endüstrisinin bu konuda neler yaptığına bakalım (kaynak linkleri de vereceğim).
Müzik endüstrisinin verdiği tepkiler
Toplu davalar: Büyük plak şirketleri (UMG, Sony, Warner vb.) ve endüstri birlikleri, Yapay Zeka müzik şirketlerine karşı 2024–2025’te bir dizi dava açtı. Amaç, izinsiz eğitim verisi kullanımını durdurmak ve tazminat talep etmek. Bu, sektörde bir “dur” işareti olarak okunuyor. Forbes+1
Endüstri örgütleri ve açıklamalar: RIAA, ICMP gibi kuruluşlar YZ şirketlerinin “gerekli izinleri almadan” katalogları kullandığını belirterek yasal ve politik baskı kuruyor. Daily Sabah
Sanatçı tepkileri ve protestolar: Binlerce sanatçı farkındalık yaratmak/itiraz etmek için eylemler yaptı — örneğin “sessiz albümler”, çekilme çağrıları, platformlara boykotlar. Bazı sanatçılar eserlerini platformlardan çekti (ör. siyasi/etik sebeplerle yapılan çıkışlar da oldu). Ohio University+1
Platformların ihtiyati adımları: Bazı servis sağlayıcılar YZ içeriği etiketleme, şeffaflık beyanları ya da lisans gereksinimleri üzerinde çalışıyor ama uygulamalar henüz tutarlı değil. Medium
Ben kendi adıma etik yaklaşımımı bir paragraf önce belirttim ancak YZ ile yapılan şarkılarla sudan çıkmış balık gibi karşılaşan dinleyicilerin de bu konuda düşünceleri ve beklentileri var. Şimdi bunları bir araya getirerek birkaç maddede bakalım.
Dinleyicilerin düşünceleri
Etiketleme talebi: İngiltere ve başka pazarlarda yapılan anketler, büyük çoğunluğun (ör. %80 civarı) YZ tarafından üretilen müziğin açıkça etiketlenmesini istediğini gösteriyor; ayrıca çoğunluk, bir sanatçının sesinin izinsiz kullanılmasını onaylamıyor. Bu, tüketici şeffaflığı talebinin güçlü olduğunu gösterir.
Algı ve kabul: Akademik çalışmalar, dinleyicilerin bazı durumlarda YZ üretimli parçaları “hoş” bulabileceğini ama genelde duygusal bağ ve özgünlük konularında insan yapımı müziğe üstünlük verdiğini gösteriyor. Kabul, eserin bağlamına, bilgilendirilmeye ve kullanım amacına bağlı. Bu durum benim tam olarak yaşadığım şey.
Olası çözümler/Öneriler
Zorunlu etiketleme/şeffaflık: Yapay Zeka üretimli veya YZ ile (% kaç insan katkısı gibi) ortak yaratılmış içerik açıkça işaretlenmeli. Yapılan tüm anketler bunu gösteriyor ve tüketici bunu istiyor. YZ ile yapılan albüm ve şarkıların mutlaka YZ ile üretildiğinin belirtilmesi gerekiyor.
Eğitim verisi izinleri & lisans pazarları: YZ modellerinin eğitildiği telifli müzik için merkezi, şeffaf lisanslama mekanizmaları kurulmalı. Tıpkı yayın lisansları gibi “eğitim lisansı” modeli geliştirilebilir
Teknik çözümler: Dijital tarama yöntemleri, model kaynaklarının kaydının tutulması (provenance), otomatik tespit araçları (ML tabanlı algılama) ile suistimal tespiti ve bu konuda belirlenecek yasal çerçeve ile uyumlu teknik çözümler geliştirilebilir.
Hukuki düzenlemeler: ‘İnsan yaratıcı’ tanımı (organik), veri toplama şekilleri, ve ‘adil kullanım’ sınırları, yasa koyucularca netleştirilmeli; bazı davalar bunun mahkemelerce açıklığa kavuşmasını bekliyor.
Şeffaf telif gelir dağılımı: Platformlar, YZ kaynaklı paylaşımlarda telif hak sahiplerini otomatik olarak tespit edip ödeme yapacak mekanizmalar kurmalı.
Sektörel uzlaşı & etik kodlar: Endüstri örgütleri, sanatçı birlikleri ve YZ şirketleri bir araya gelip minimum etik/lisans standartlarını belirlemeli.
Amansız Düşman!
Hâlihazırda açılmış çok büyük davaların sonuçları, bu konuda hukuki emsal oluşturacağı için işin çerçevesinin belirlenmesinde de yardımcı olacak gibi duruyor. Ayrıca platform (Youtube, Spotify vb. gibi) politikaları da burada belirleyici olacaktır.
Sonuç olarak Yapay Zeka ile yapılan müzik bizim gibi organik müzik üretimi ile büyüyen nesiller için etik açıdan karmaşık; keyif alsak bile prensip olarak kolay kolay adapte olabileceğimiz bir durum değil. Pek çok belirsizlik arasında cevaplanması, hukuki olarak çerçevesinin belirlenmesi gereken çok fazla başlık var. Asıl tehlike yeni nesillerin bunu bizlere oranla çok daha çabuk kabulleneceği ve içselleştireceğidir. İnternetin hayatımıza girmesi ve müzik eserlerinin kolay kopyalanarak dağıtılması nerdeyse müzik endüstrisini bitme noktasına getirmişti. Bu kolaylık üzerine sanatçılar için bir kazanç modeli oluşturan streaming platformları en azından eski tadı olmasa da bu kazan-kazan formülü ile endüstriye bir can suyu oldu. Ancak şu ana kadar hiçbir zaman sanatçının yaratıcı gücünü tehdit eden böylesine güçlü, amansız bir düşman var olmamıştı. Sanatta insan ile makineyi karşı karşıya getiren bir savaş başladı!
Umarım organik yaratıma dayalı sanat türleri ve müzik her zaman var olmayı sürdürmeyi başarır. Bir müziksever olarak bu konuda prensiplerime rağmen kendi duygularımın bu kadar çabuk bana ihanet etmesi işimizin çok zor olduğunu söylüyor!
Erim Erdi’nin Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
Dark Blue Notes’da görüş yazıları
