Her vedayla biraz daha eksiliyoruz. Hayatın değişmez kuralı bu. Caz dünyamız, akustik gitarı ile çağdaş caza yeni anlamlar getiren ve sessizliği de notalar kadar ustaca kullanan devrimizin en büyük ses mimarlarından birini kaybetti. ECM Records bünyesindeki sadık müzisyenlerden, gitarist ve kompozitör Ralph Towner, 18 Ocak 2026 tarihinde, uzun yıllardır yaşadığı Roma’da 85 yaşında hayata gözlerini yumdu.
Onun müziği ilmek ilmek işlenmiş bir sadelik taşıyordu; gereksiz notalardan uzak, her sesin yerini ve anlamını titizlikle seçerdi. Towner bizi hep fısıltıların gücüne ve akustik enstrümanın orkestral derinliğine inandırdı. Tanışanlar ve birlikte çalanlar onun nazik, sakin ve ölçülü karakterinden söz eder. Uzun ve başarılarla dolu bir kariyeri tek bir yazıda anlatmak neredeyse imkansız; yine de naif seslerin ustası Ralph Towner’ı, kariyerinden küçük kesitlerle anmak istedim.
1940’ta Washington’da doğan Ralph Towner, hem piyano hem gitarda eşit derecede yetkin, ayrıca french horn da çalabilen çok yönlü bir müzisyendi. Müzik yolculuğu esasen gitarla başlamadı; kilise orgcusu ve müzik öğretmeni bir anneden, trompetçi bir babadan gelen bir aile ortamında piyanoyla yetişti. Bill Evans’ın armonik dünyasına duyduğu hayranlık, müzikal kimliğinin temel taşlarından biri oldu. İkinci Dünya Savaşı’nda hayatını kaybeden abisinin geride bıraktığı içinde Nat King Cole ve Duke Ellington gibi swing ustalarının kayıtları olan plak koleksiyonu ona ilk ilhamı verdi. Oregon’da büyürken altı yaşında babasının trompetine özenmiş, Louis Armstrong ve Harry James’i taklit etmiş olsa da kariyeri trompet yerine piyanoyla yerel müzisyenlere eşlik ederek şekillendi.
Towner, 1963–1968 yılları arasında Viyana Müzik Akademisi’nde eğitim aldı. Üniversitenin son yılında, klasik gitarıyla Bach çalan bir arkadaşını izlerken enstrümana aşık olmuştu. O dönemlerden beri geliştirdiği teknik, cazın özgürlüğüyle birleşince Ralph Towner’a özgü eşsiz bir yaklaşım ortaya çıktı. Disiplinli çalışmayla tekniğini derinleştirdi ve yaşamının son döneminde dahi geliştirmeye çabaladığı kendine has bir üslup yarattı.
Pena yerine parmaklarıyla çaldığı 12 telli gitarı, “12 telli gitarın kralı” mahlası ile tanınan Lead Belly gibi blues efsanelerinin mirasından alıp bambaşka bir yere taşıdı: parlak, ışıltılı ve neredeyse meditatif bir caz enstrümanına dönüştürdü. Piyanodan edindiği armonik birikimi gitara taşıyarak yaklaşımını inşa etti; telleri bir piyanistin tuşlara dokunuşu gibi düşündüğünü söylemişti. Bu bakış, gitarını yalnızca bir ritim veya solo aracı olmaktan çıkarıp kendi ifadesiyle “taşınabilir bir piyano” haline getirdi. 60 yıldan daha uzun süren kariyeriyle Towner, 12 telli gitarı hem teknik hem de duygusal açıdan yeniden tanımlayarak çağdaş cazın ses paletini genişletti.
Towner’ın tekniğini geliştirirken ilham aldığı klasik müzik idollerinden birini tanımak isterseniz de size tanınmış gitarist Julian Bream’i dinlemenizi tavsiye ederim.
Oregon ve “Anti-Füzyon”un Doğuşu
1960’ların sonunda New York’a taşınması ve Paul Winter Consort ile tanışması, onun kariyerindeki kırılma noktasıydı. Ancak asıl devrim, 1970’te Collin Walcott, Glen Moore ve Paul McCandless ile kurduğu efsanevi Oregon grubuyla gerçekleşti. Oregon’un 1972 ile 2017 arasında 29 albümü yayımlandı.
Dönemin caz dünyası, Miles Davis’in açtığı yolda elektrikli enstrümanlarla “Jazz-Rock” füzyonu fırtınası estirirken, Oregon tamamen akustik kalarak; oda müziği, Hint ragaları, Amerikan folku ve cazı birleştirdi. Towner ve arkadaşları, elektriğe ihtiyaç duymadan da “yüksek sesli” ve yoğun bir müzik yapılabileceğini kanıtladılar. Grubun sıkı hayranlarının yorumlarına göre; Oregon, bir “jazz-rock” grubu değil, türler ötesi bir füzyonun, caza en yakın tarafta, doğaçlamanın en saf ve akustik haliydi. Bir müziksever görüşü olarak pek çok diğer müzisyenin yanı sıra Amerikana ve folk ezgileri kullanışları bakımından Pat Metheny ve Bill Frisell’in ve hatta caz ve dünya müziği arasında köprü kuran Kronos Quartet’in de kimi noktalarda Oregon’dan doğrudan ya da dolaylı etkileşim içinde olduklarına inanıyorum.
ECM ve “Solstice”
Manfred Eicher’in vizyoner plak şirketi ECM, çağdaş seslere sunduğu geniş, berrak ve dikkatli estetikle Towner’ın müzikal kimliğine tam oturdu. ECM, onun için yalnızca bir plak şirketi değil; deneyselliğe, sessizliğe ve ayrıntıya değer veren bir yuva oldu. Towner, bu çatıda lider ve eşlikçi olarak yaklaşık 50 albümde yer aldı; kayıtlarında Keith Jarrett, Jan Garbarek, Kenny Wheeler, Norma Winstone, Oregon, John Abercrombie, Arild Andersen, Egberto Gismonti, Azimuth, Paulo Fresu gibi grup ve isimlerle birlikte stüdyoya girdi.
Towner’la tanışmam 2006’da aldığım Time Line albümüyle oldu; parçaların beklenmedik akışları ve sessizliğe sızan ani, keskin vuruşlar yirmi yıl önceki beni derinden sarsmıştı.
Bu yazıyı yazarken müzik çalarımda keyifle döndürdüğüm 1975 tarihli “Solstice” (Jan Garbarek, Eberhard Weber ve Jon Christensen ile), ECM estetiğinin zirve noktalarından biri kabul edilir.
Bu albümdeki “Nimbus” ve “Piscean Dance” gibi parçalar, Towner’ın sadece bir gitarist değil, aynı zamanda atmosferik bir kompozitör olduğunun kanıtıdır. ECM döneminden örnek bir albüm olarak seçtiğim Solstice’de 12 telli gitarın o kendine has zengin ses paleti, Towner’ın ellerinde bir orkestraya dönüşüyor. Eberhard Weber’in emsalsiz yaklaşımının ve şu sıralar müziğini maalesef sıradanlaştıran Garbarek’in yaratıcılığının zirve yaptığı bir dönemdi.
Sessizliğin Mimarı
Towner’ı özel yapan, tekniğinden ziyade müziğe yaklaşımıydı. O, gitarı sadece melodi çalan bir enstrüman olarak görmedi. Bir röportajında, “Amacım gitarı unutturmak. Dinleyiciye ‘ne kadar iyi çalıyor’ dedirtmek yerine, onları bir hikayenin içine çekmek istiyorum,” demişti. Ralph Towner, mütevazi ama iz bırakan bir hikaye anlatıcısı olarak hatırlanacak.
Son yıllarında Roma’ya yerleşen Towner, üretkenliğinden de ödün vermedi. 2023’te yayımlanan, mekân hissini, sessizliği ve enstrümanın doğal tonunu öne çıkaran albümü “At First Light” gibi son dönem solo çalışmaları ile daha da derinleşen bir ustanın portresini çiziyordu. Towner bu albümde her notaya sessizlikle birlikte anlam kazandıran ketum bir bilgelik dönemindeydi.
Sonsuzluğa Bir Ağıt
Ralph Towner, ardında sadece kayıtlar değil, akustik gitara yaklaşımı değiştiren bir okul bıraktı. Kendisi hiç bir zaman o denli bir şöhret kazanamasa da isimleri büyük harflerle yazılan hemen hemen bütün caz gitaristleri kariyerlerini inşa ederken Towner’ın serdiği sade halı üzerinde yürümüşlerdi.
Towner, iyi müziğin kıymetli olduğu eski Türkiye’ye 80’ler sonunda ve 90’lar başında Oregon ile birlikte gelmişti. Son olarak 16 Şubat 1999’da CRR’de ve 26 Nisan 2011’de ise SALON IKSV’de birer konser vermişti.
Apollo 15 astronotları, iki ay kraterini Towner’ın kompozisyonlarından ikisi olan “Icarus” ve “Ghost Beads” isimleriyle adlandırdılar. 12 telli gitarın sessiz devi Ralph Towner, müziğinin içindeki huzur ile uyusun.
■
Burak Sülünbaz’ın diğer yazıları BURADA
Towner’ın son albümü At First Light hakkında bir değerlendirme yazısı BURADA
