60’lı yılların sisli San Francisco sokaklarına uzanıyoruz. O sokaklarda yankılanan melodiler, yalnızca bir müzik akımını değil, bir varoluş biçimini simgeliyordu. Grateful Dead, Country Joe and the Fish, Quicksilver Messenger Service ve Big Brother and the Holding Company gibi gruplar, aynı müzikal evrende nefes alıyor; aynı sahneleri, aynı sanrıları, aynı düşleri paylaşıyordu. Fakat Jefferson Airplane, bu ortak ses duvarından sıyrılarak rotayı değiştiren grup oldu. Onların yükselişini yalnızca doğru zamanda doğru yerde olmalarıyla açıklamak yetersiz kalacaktır. Zira grubun kaderini sessizce değiştiren kırılma, 1966 yılının Ekim ayında Grace Slick’in katılmasıyla yaşanıyor.
Slick’in varlığı, grubun yalnızca müzikal yönünü değil, varoluşsal çehresini de dönüştürüyor. Başlangıçta folk müziğin verimli ancak temkinli topraklarında köklenen Jefferson Airplane, artık başka bir atmosferde soluk alıyordu. Keskin, berrak ve zaman zaman tehditkâr vokaliyle Grace Slick, bir önceki vokalist Signe Anderson’ın yumuşak tınısından bambaşka bir iklimin habercisiydi. Anderson’ın vedasıyla sahne Grace’e kalmış, bu değişim Jefferson Airplane’in müziğinde bir paradigma kaymasına yol açmıştı.
Klasik müzik eğitimi almıştı Grace; ama The Beatles hayranı değildi. Elvis’e tapmıyor, The Rolling Stones’a ise mesafeli bir hayranlıkla yaklaşıyordu. Kendini bir solist olarak değil, grubun eşit bir parçası olarak görüyordu. Bu bile başlı başına bir duruş, dönemin normlarına yönelik sessiz bir meydan okumaydı. Zamanla Paul Kantner’la birlikte yazacağı şarkılar, grubun yaratıcı eksenini belirleyecekti. Ancak Surrealistic Pillow döneminde yaratıcı kalem büyük ölçüde Marty Balin’in elindeydi. Yine de albümün ruhuna sinen Grace Slick etkisi inkâr edilemezdi.
Albüm, Marty Balin ve Jorma Kaukonen imzalı She Has Funny Cars ile kapıyı aralıyor. Amerikan toplumunun tüketim alışkanlıklarına eleştirel bir bakış sunan parça, Bo Diddley ritimlerine yaslanan yapısıyla yer yer The Beatles’ın Day Tripper’ına göz kırpıyor. Slick ile Balin’in vokalleri birbiriyle iç içe geçerek şarkının dinamik yapısına canlılık katıyor ve albümün gidişatına sağlam bir zemin hazırlıyor. Ardından gelen Somebody to Love ise atmosferi bir anda yukarı çekiyor. Slick’in The Great Society günlerinden getirdiği ve Darby Slick imzalı bu klasik, ilk bakışta aşk ve sadakat temalarını işliyor gibi görünse de, özünde dönemin özgür aşk anlayışına mesafeli, sorgulayıcı bir perspektif sunuyor. Bugün kulağımız bu parçaya fazlasıyla alışık olsa da, dikkatle dinlendiğinde hâlâ neden böylesine güçlü bir etki bıraktığı kolayca anlaşılıyor. Grace’in sesi tüm kararlılığıyla parıldıyor.
Albümün daha yumuşak yüzü, My Best Friend ile kendini gösteriyor. Grubun eski davulcusu Skip Spence’in kaleminden çıkan bu parça, sade anlatımı ve melodik yapısıyla dikkat çekiyor. Surrealistic Pillow, Jefferson Airplane’in eşiği geçtiği ana tanıklık ediyor. Marty Balin’in içe dönük romantizmiyle Slick’in başkaldıran sesi arasında kurulan denge, 60’ların zihinsel dağınıklığını, ruhsal gelgitlerini ve yükselen karşı kültürün nabzını tüm gerçekliğiyle yakalıyor.
Marty Balin’e burada ayrı bir parantez açmak gerekiyor. Çünkü o yalnızca bu albümün değil, Jefferson Airplane’in duygusal haritasını çizen kurucu figürlerden biriydi. Today, Balin ile Paul Kantner ortaklığından doğan bir folk-rock baladı. Rivayete göre Balin, bu şarkıyı stüdyonun yan odasında kayıt yapan Tony Bennett’la tanışma umuduyla yazıyor. Tanışma gerçekleşmiyor belki ama ortaya albümün en zarif, en içten parçalarından biri çıkıyor.
Albümün en puslu, en içe dönük anı ise Comin’ Back to Me. Balin’in imzasını taşıyan bu parça, sözlerindeki belirsizlikle, yavaşça süzülen melodisiyle adeta bir rüya hâli yaratıyor. Bu şarkı, saykodelik folk’un emekleme döneminde taşıdığı potansiyeli yansıtan bir örnek olarak da görülebilir. İmzası olan bu şarkılarda Balin’in kırılganlığı, dinleyiciyle müzikal ve insani bir düzlemde temas kuruyor.
Albümün daha az öne çıkan ama enerjisiyle dikkat çeken anlarından biri 3/5 of a Mile in 10 Seconds. Marty Balin’in kaleminden çıkan bu kısa ve tempolu parça, parlak gitar tonları eşliğinde algıların genişlemesi fikrini klasik blues-rock unsurlarıyla harmanlıyor. Belki albümün en çarpıcı anlarından biri değil, ama saykodelik rock’ın ilerleyen dönemlerine zemin hazırlayan yapısıyla kayda değer.
How Do You Feel ise akustik gitarların sıcaklığı ve katmanlı vokalleriyle sisli bir atmosfer kuruyor. Parça, erken dönem saykodelik müziğin Doğu’ya uzanan kanatlarını taşıyor; hem melodik yapısıyla hem de yarattığı duygu evreniyle albüme farklı bir derinlik katıyor. Bir Jorma Kaukonen bestesi olan enstrümantal Embryonic Journey ise albümde kelimelerin yerini sessiz bir anlatıya bıraktığı anı temsil ediyor. Neredeyse iki dakika süren bu parça, albümün ortasında tamamlayıcı bir soluklanma aralığı sunuyor.
Ve işte karşımızda White Rabbit. Bir kuşağın kolektif bilinçaltına kök salmış, saykodelik rock’ın sınırlarını zorlayan bir epik. Grace Slick’in kaleminden çıkan bu eşsiz parça, Alice Harikalar Diyarında’nın düşsel imgelemini bir tür zihinsel yol haritası olarak kullanıyor. Yankılı yapısıyla adım adım yükselen, duyusal bir tırmanış hissi yaratan şarkı, Grace’in Marin County’deki evinde filizleniyor. O gece Grace’in elinde birkaç tuşu eksik eski bir piyano ve kulağında yalnızca Miles Davis’den Sketches of Spain var. İşte o gece, o piyanonun başında White Rabbit doğuyor.
Grace, “White Rabbit”i ilk olarak The Great Society grubuna götürüyor. Davulda eşi Jerry Slick, lead gitarda kayınbiraderi Darby Slick, bas gitarda Peter Van Gelder, ritim gitarda ise David Minor var. O dönem grubun çoğu şarkısını besteleyen Minor, “60’lar benim için bir tür Alice Harikalar Diyarında’ydı,” der ve ekler: “Alice gibi ben de tuhaf karakterlerle karşılaştım. Ama huzurluydum. Çünkü o dünya da en az gerçek dünya kadar sahiciydi.”
White Rabbit, Lewis Carroll’ın hayal ile bilinç arasında salınan evreninden beslenerek zihinsel yolculuğun bir manifestosuna dönüşüyor. Matrix filminde Neo’nun beyaz tavşanı izleyerek gerçekle yanılsama arasındaki sınırı aşması, tıpkı Alice’in harikalar diyarına düşmesi gibi, bireyin uyanışını simgeler. Her iki anlatıda da “beyaz tavşan”, merakla başlayan bir başkalaşım sürecinin, hakikatin ve radikal farkındalığın habercisidir. “White Rabbit”, bir kuşağın kolektif bilincine yön veren, masalların büyülü evreniyle gerçekliğin keskin yüzü arasında bir köprü kuran marşlardan biri hâline geliyor. Çocukluk anlatılarına sinmiş karanlık alt metinleri yüzeye taşırken, kendi kimliğini sorgulayan bir kuşağın iç sesine hayat veriyor.
Albümün kapanış parçası Plastic Fantastic Lover yine Marty Balin’in imzasını taşıyor. Funk tınılarıyla beslenen bu dinamik şarkı, ilk bakışta yapay bir aşk hikâyesi gibi dursa da, satır aralarında modern hayatın sahteliğine yönelik ince göndermeler barındırıyor. Ve elbette Jerry Garcia… Prodüktör Rick Jarrard, onun bazı parçalarda yer almadığını söylese de, orijinal RCA kopyalarında hem enstrümantal katkısı hem de spiritüel danışman unvanını görebiliyoruz. Kimilerine göre şarkı düzenlemelerinde yönü asıl belirleyen kişi Jerry Garcia’dır. Hatta bir başka rivayete göre, albümün adı bile Garcia’dan ilhamla doğmuştur. Zira kendisi albümün ruhunu şu ifadelerle tarif eder: “Bu albüm, bir yastığın yumuşaklığı kadar gerçeküstü.”
Surrealistic Pillow, zamanın ruhuna dokunan ve onu dönüştüren büyülü bir yansıma olarak ele alınabilir. Folk’tan saykodelik rock’a geçişin sancılarını, toplumsal uyanışın titreşimlerini ve bireysel arayışların içsel çelişkilerini içinde taşıyor. Her bir parça hem müzikal hem düşünsel bir kırılma ânına işaret ediyor. Grace Slick’in güçlü vokali, Balin’in duygusal çizgileriyle birleştiğinde ortaya çıkan o eşsiz denge, albümü zamansız kılıyor.
Jefferson Airplane’in folk’tan saykodelik rock’a uzanan geniş yelpazede yakaladığı özgün ses, barındırdığı çeşitlilik ve derinlikle bugün dinlediğimiz pek çok gruba ilham vermeye devam ediyor. Belki de hâlâ, o yumuşak yastığın içinde biraz bilinçdışı, biraz umut, biraz da isyan gizli.
