26 Mayıs 2026, Miles Davis’in doğumunun 100. Yılı.
Bir asırlık bu hikâyeye baktığımızda geriye sadece, bir ikonik isme ait büyük albümler, dev konserler ya da caz tarihini değiştiren kayıtlar kalmadı; hayatındaki karşılaşmalar da kaldı. Çünkü onun müziği çoğu zaman sesler kadar insanlarla, dönemlerle, sokakla ve değişen dünya ile kurduğu temas üzerinden şekillendi.
O temaslardan biri de Betty Mabry idi.
Betty Mabry kimdir?
Bu soruya uzun yıllar boyunca çoğu zaman kısa bir cevap verildi: Miles Davis’in bir dönem eşi.
Oysa hikâye bundan çok daha büyük. Çünkü Betty Mabry, 1960’ların sonunda New York’un funk, soul, moda ve psychedelic rock çevrelerinin içinden gelen; Jimi Hendrix, Sly Stone ve dönemin değişen siyah müzik enerjisine Miles Davis’ten daha yakın duran genç bir figür. Daha sonra Betty Davis adını alacak olan bu kadın, kısa süre içinde Miles Davis’in hayatında, dinleme kültüründe, giyiminde ve müziğinin yönünde büyük etki yaratacaktı.
Miles Davis’in elektrikli döneme yürüyüşü anlatılırken çoğu zaman Fender Rhodes’tan, stüdyo tekniklerinden, groove hissinden ya da rock etkisinden söz edilir. Ama o dönüşümün içinde bir insan da vardı ve bu isim kuşku yok Betty Mabry idi.
Tanışma öyküsünde küçük ama çok şey anlatan bir ayrıntı var. Betty Mabry, Miles Davis’i ilk gördüğünde onun trompetinden önce gri süet ayakkabılarını fark ediyor. Bu ayrıntı ilk bakışta hafif bir şehir efsanesi gibi durabilir; ama aslında hikâyenin ruhunu içerisinde barındırıyor. Dolayısıyla Miles, Betty’nin dünyasına önce müziğiyle değil, stili ile giriyor. Sonra Betty, Miles’ın dünyasında stilin ötesine geçip doğrudan müziğin içine sızıyor.
Miles Davis, Betty için sonradan “zamanının ilerisindeydi” diyecek. Bu cümle önemli. Çünkü Betty, Miles’ın hayatına klasik anlamda ilham veren kadın gibi girmiyor. Daha çok yön değiştiren bir pusula gibi davranıyor. Ona Hendrix dinletiyor, Sly Stone’un dünyasını açıyor, genç siyah müziğin ritmini daha yakından hissettiriyor. Miles’ın giyimi değişiyor, sahnedeki görüntüsü sertleşiyor, müziğinin ritmik omurgası farklılaşıyor.
Bu yüzden Betty’nin etkisini romantik bir dipnot gibi okumak eksik kalır diye düşünmek gerekiyor. O daha çok, Miles Davis’in elektrikli döneme yürüyüşündeki estetik kırılmalardan biri gibi duruyor.
Ama hikâye pürüzsüz değil.
Miles’ın Betty’ye bakışında hayranlık kadar huzursuzluk da var. Betty genç, bağımsız, cinselliğini saklamayan, müzik dünyasının beklentilerine sığmayan biri. Miles onun sezgisini görüyor; ama aynı zamanda onu kontrol edemediğini de hissediyor. İlişkinin içine kıskançlık da işte burada giriyor.
Betty’nin Hendrix çevresine yakınlığı, Miles’ın zihninde müzikal merakla kişisel huzursuzluğu birbirine karıştırıyor. Hendrix, Miles için yeni çağın gitar sesi; ama aynı zamanda Betty’nin özgürlük alanının da sembolü.
İşte bu yüzden ilişkileri uzun sürmüyor. Ama kısa sürmesi, etkisini küçültmüyor.
Bu ilişkinin ilk büyük iziyse Filles de Kilimanjaro albümünde duyuluyor. 1968 tarihli albüm, Miles Davis’in eski dünyadan çıkıp yenisine tam girmediği kırılgan bir eşik gibi. Kapakta Betty var; finalde ise ona adanmış Mademoiselle Mabry.
Albümün güzelliği tam burada başlıyor.
Bir yanda Wayne Shorter ve Tony Williams’ın hala soyut, entelektüel ve kırılgan caz dili; öte yanda Fender Rhodes’un elektrikli dokusu, daha belirgin groove hissi ve yaklaşan funk çağının gölgesi duyuluyor. Miles albümde eski dilini terk etmiyor; ama yeni ve çizgi üstü bir ses örgüsünün içine doğru yürümeye başlıyor. Başka bir ifadeyle bu albüm ile bebop köklerini terk ederek elektrikli hayallerin, rock temelli ritimlerin ve ısrarcı ve direnen vuruşlarının peşinden koşan ikon, tarihi önemi ve kalıcı güzelliğiyle değer verilen devasa bir albüm olan Filles de Kilimanjaro‘da yeni müzik formlarını hayat veriyor ve biçimlendiriyor.
Açılıştaki Frelon Brun, yaklaşan değişimin ilk titreşimi olarak kabul edilebilir. Trompet her zaman olduğu gibi soğuk ve kontrollü; ama arka plandaki hava değişmiş durumda. Müziğin içinde eski cool jazz zarafetinden çok, yaklaşan bilinmezliğin elektriği dolaşıyor.
Tout de Suite daha akışkan, daha kaygan bir ritim hissi taşıyor. Parçada Miles’ın rock değil, rock sonrası dünyanın ritmini kendi diline çevirmeye başladığını hissediyoruz.
Petits Machins ise ileride Bitches Brew’de büyüyecek parçalı yapının erken işaretlerinden biri gibi. Caz artık düz ilerleyen bir anlatı olmaktan çıkıyor; daha parçalı, daha çağrışımlı bir hale geliyor.
Ve sonra, sonsuz güzelliğe adanmış Mademoiselle Mabry geliyor. Parça romantik bir aşk ilanı gibi değil daha çok hayranlık, arzu, mesafe ve huzursuzluğun aynı atmosferde dolaştığı ağır bir gece müziği gibi bir duygu yaratıyor. Miles’ın trompeti Betty’ye doğrudan seslenmekten çok, onun yarattığı sarsıntının içinden yol bulmaya çalışıyor gibi sanki…
Parçanın en güçlü tarafı da burada zaten: Betty’yi idealize etmekten kaçınarak, Miles’ın dünyasını yerinden oynatan bir güç olarak hissettiriyor.
Filles de Kilimanjaro, çoğu zaman In a Silent Way ve Bitches Brew kadar büyük bir albüm olarak nitelendirilmese de, Miles Davis ses örgüsündeki dönüşümün en hassas anı belki de bu albümde saklı. In a Silent Way bu elektriği daha atmosferik hale getirecek, Bitches Brew ise kapıyı tamamen kırıp açacak, ama o kapının eşiğinde duran albümün her daim Filles de Kilimanjaro olduğu söylenebilir.
Fakat hikâyenin önemli tarafı şu: Betty Davis, Miles Davis’in dönüşümüne katkı sunan biri olarak kalmıyor. Birkaç yıl sonra kendi müziğiyle bambaşka bir kapı açıyor.
1973 tarihli Betty Davis albümü bu açılımın çizgi üstü ve bir o kadar özel ilk büyük örneği. Sert, kirli, bedensel, cüretkâr bir funk-rock ses örgüsünde Betty’nin vokali yer yer hırıltılı ve meydan okuyan bir karakter taşıyor. Özellikle “Anti Love Song”, romantik teslimiyeti reddeden tavrıyla dikkat çekiyor. Betty şarkıda keskin bir ironiyle iyi kız rolünü baştan dağıtıyor.
Bir yıl sonra gelen They Say I’m Different, zaten başlığından itibaren bir manifesto gibi çalışıyor. Betty Davis bu albümde artık kendisini açıklamıyor; özgürlüğünü ilan ediyor. Funk onun müziğinde dans pistinden çok bedenin, arzunun ve özgürlüğün sesi haline geliyor.
1975 tarihli Nasty Gal ise bu çizginin en sert halkası. Betty burada daha açık, daha kavgacı ve daha doğrudan. Döneminin güvenli sınırlarına sığmayan tarafı da tam burada ortaya çıkıyor.
Bu yüzden Miles ile Betty arasındaki hikâyeyi tek yönlü okumak mümkün değil. Betty, Miles’ın müziğine yeni bir yön sezdiriyor; Miles’ın gölgesinden çıktıktan sonra da kendi sesini daha da keskinleştiriyor. İkisinin yolları kısa süre kesişiyor; ama o temas iki ayrı müzik tarihinde uzun bir iz bırakıyor.
Dolayısıyla Miles Davis’in trompeti bu dönemde artık eski dünyanın içinden konuşmuyor, yeni bir çağın elektriğini arıyor.
Betty Davis ise o elektriğin mücevher değerinde ilk kıvılcımlarından biri…
Evet, Miles Davis 100 yaşında ve onun yarattığı sesler hâlâ hayatın her anında dolaşıyor. Pek tabii Betty Davis’in açtığı çizgi üstü elektrikli dünyanın iziyle birlikte…
■
Dark Blue Notes’da Bülent Seyitdanlıoğlu
Dark Blue Notes’da Vitrin
Dark Blue Notes’da Miles Davis
Betty Davis Spotify
