Motown, Detroit’in otomobil fabrikalarından ilham alan bir hit üretim sistemi kurmuştu. Atlantic Records, New York’un kozmopolit dünyasında caz, blues ve rhythm & blues arasında köprüler oluşturuyordu. Stax Records ise başka bir yerden sesleniyordu. Onun sesi Memphis’ten geliyordu.
Daha ham, daha sıcak ve daha doğrudan bir sesti bu. Davullar sert, bas gitar önde, org derin, nefesliler keskin duyuluyordu. Şarkıcı yalnızca melodiyi söylemiyor; bağırıyor, yalvarıyor, nefes alıyor ve bazen sesinin kırılmasına izin veriyordu. Stax kayıtlarında müziğin kusurları gizlenmiyor, kaydın duygusuna dönüşüyordu.
Bu nedenle Stax’ın hikâyesi yalnızca bir plak şirketinin yükselişini anlatmaz. Aynı zamanda Amerikan Güneyi’nde, ırk ayrımcılığının gündelik hayatı belirlediği bir dönemde, siyah ve beyaz müzisyenlerin aynı stüdyoda ortak bir dil kurmasının hikâyesidir.
Her şey Jim Stewart’ın küçük bir plak şirketi kurma hayaliyle başladı. Tennessee’de bir bankada çalışan ve boş zamanlarında country kemanı çalan Stewart, 1957 yılında Satellite Records adını verdiği şirketi kurdu. Başlangıçta kaydetmek istediği müzik soul ya da rhythm & blues değildi. Onun dünyası daha çok country, rockabilly ve pop müziğin çevresinde şekilleniyordu.
Ancak şirketin ilk yılları ticari açıdan pek parlak geçmedi. Kayıt imkânları sınırlıydı, para azdı ve Stewart’ın müzik endüstrisi konusunda ciddi bir deneyimi yoktu. Bu noktada kız kardeşi Estelle Axton devreye girdi. Axton, evini ipotek ettirerek elde ettiği 2.500 doları şirkete yatırdı. Bu parayla bir Ampex mono kayıt cihazı satın alındı. Stax’ın geleceğini belirleyen en önemli adımlardan biri buydu.
Şirket bir süre Tennessee’nin Brunswick kasabasındaki eski bir garajda faaliyet gösterdi. Stewart yıllar sonra bu dönemi anlatırken adresi bile hatırlamadığını, ellerinde küçük bir bina ile büyük bir arzudan başka pek bir şey bulunmadığını söyleyecekti.
Şirketin müzikal yönünü değiştiren isimlerden biri yapımcı Chips Moman oldu. Stewart’ı rhythm & blues ile daha yakından tanıştıran Moman, Satellite’ın Memphis’e taşınmasını da teşvik etti. Stewart ile Axton, 1960 yılında şirketi Güney Memphis’teki eski Capitol Theatre binasına taşıdılar. Bir zamanlar filmlerin gösterildiği salon artık plakların kaydedileceği bir stüdyoya dönüşecekti.Koltuklar söküldü, sahne kayıt alanı olarak düzenlendi; ancak sinema salonunun eğimli zemini olduğu gibi bırakıldı.
Bu tercih, ileride “Stax sound” olarak anılacak sesin oluşmasında beklenmedik bir rol oynadı. Yüksek tavan, geniş salon ve eğimli zemin, alışılmış stüdyo akustiğinden farklı bir ortam yaratıyordu. Kayıtlar pürüzsüz değildi; fakat canlı, geniş ve fiziksel bir etkiye sahipti. Müziğin odanın içinde hareket ettiği hissediliyordu.
Eski sinemanın girişinde Estelle Axton tarafından işletilen Satellite Record Shop bulunuyordu. Burası yalnızca plak satılan bir dükkân değildi. Mahalledeki gençlerin buluştuğu, yeni çıkan şarkıların dinlendiği ve müzik üzerine konuşulan bir merkezdi. Yeni kaydedilen Stax parçalarının asetatları dükkânda çalınıyor, gençlerin tepkileri gözlemleniyordu.
Bir anlamda Stax’ın piyasa araştırması şirket raporlarında değil, plak dükkânına giren çocukların yüzlerinde yapılıyordu.
Çalışanların “Miz Axton” ya da “Lady A.” diye seslendiği Estelle Axton, genç müzisyenleri dinliyor, onları cesaretlendiriyor ve fikirlerini paylaşıyordu. Booker T. Jones yıllar sonra Axton’ı şirketin ilham kaynağı olarak tanımlayacak ve onun desteği olmadan bir Stax Records’ın var olup olamayacağını sorgulayacaktı.
Şirketin yönünü değiştiren ilk önemli kayıtlardan biri, Rufus Thomas ile kızı Carla Thomas’ın seslendirdiği “Cause I Love You” oldu. Şarkının Memphis çevresinde gördüğü ilgi, New York’taki Atlantic Records’ın dikkatini çekti. Ardından Carla Thomas’ın “Gee Whiz”i ulusal listelere ulaştı ve küçük Memphis şirketi ilk kez Amerika çapında tanınmaya başladı.
Fakat kısa süre sonra Satellite adını kullanan başka bir plak şirketinin bulunduğu ortaya çıktı. Yeni bir isme ihtiyaç vardı. Çözüm, iki kurucunun soyadlarında bulundu: Stewart ve Axton. İsimlerin ilk parçaları birleşti ve 1961 yılında Stax doğdu.
Bu dönemde stüdyonun çevresinde genç müzisyenlerden oluşan doğal bir topluluk gelişmeye başlamıştı. Steve Cropper, Booker T. Jones, Al Jackson Jr. ve önce Lewie Steinberg, ardından Donald “Duck” Dunn tarafından oluşturulan Booker T. & the M.G.’s bu topluluğun merkezindeydi. Grup, Stax’ın yalnızca stüdyo orkestrası değil, müzikal kimliğinin yaratıcı omurgası oldu.
Booker T. Jones’un orgu, Steve Cropper’ın ölçülü gitar cümleleri, Donald Dunn’ın güçlü bas yürüyüşleri ve Al Jackson Jr.’ın neredeyse mekanik bir kesinliğe sahip davulları, Memphis soul’un temel dilini oluşturuyordu. Gerektiğinde Wayne Jackson ile Andrew Love’ın Memphis Horns’u da devreye giriyor, şarkıların duygusal gerilimini keskin nefesli girişleriyle yükseltiyordu.
Booker T. & the M.G.’s’in en dikkat çekici özelliklerinden biri, siyah ve beyaz müzisyenlerden oluşmasıydı. 1960’ların başında Amerikan Güneyi hâlâ katı bir ırk ayrımcılığıyla şekilleniyordu. Siyahlarla beyazların aynı okullara gitmesi, aynı restoranlarda yemek yemesi, hatta kimi yerlerde aynı kapılardan içeri girmesi bile mümkün değildi.
Stax’ın kapısının dışında bütün bu ayrımlar geçerliydi. Fakat stüdyonun içinde müziğin başka kuralları vardı.
Müzisyenler birbirlerine ten renkleri üzerinden değil, çaldıkları notalar üzerinden cevap veriyordu. Bu birliktelik şirket tarafından hazırlanmış bir toplumsal proje ya da reklâm stratejisi değildi. Müziğin doğal çalışma biçimiydi.
Stax’ta şarkılar çoğu büyük plak şirketinde olduğu gibi önceden hazırlanmış notalar ve kesin stüdyo saatleriyle kaydedilmiyordu. Müzisyenler parçayı stüdyonun içinde birlikte kuruyor, birinin bulduğu cümleye diğeri cevap veriyordu. Yazılı olmayan bu düzenlemeler müzik dilinde “head arrangement” olarak adlandırılıyordu. Stüdyo ile kontrol odası arasında da kesin sınırlar yoktu; müzisyenler, yapımcılar ve söz yazarları aynı parçaya fikir verebiliyordu.
Steve Cropper, Donald Dunn, Al Jackson Jr., Booker T. Jones, Isaac Hayes ve David Porter’dan oluşan yaratıcı çekirdek, şirket içinde “Big Six” olarak anılmaya başladı. 1960’ların ortalarındaki Stax kayıtlarının büyük bölümü bu isimlerin farklı birleşimleri tarafından yazılıyor, düzenleniyor, çalınıyor ve üretiliyordu.
Booker T. & the M.G.’s’in 1962 yılında kaydettiği “Green Onions”, Stax estetiğinin ilk büyük ifadelerinden biri oldu. Parça birkaç notalık unutulmaz bir org motifi, sade bir gitar ve sağlam bir ritim üzerine kuruluydu. Gösterişli değildi; fakat karşı konulamaz bir groove taşıyordu.
Stax’ın müzikal yaklaşımı da tam olarak buydu: Gereksiz hiçbir şey çalmamak, fakat çalınan her notaya anlam kazandırmak.
Şirketin alışılmadık çalışma biçimi Atlantic Records yöneticisi Jerry Wexler’ın da dikkatini çekmişti. 1963 yılında Stax’ın kayıt cihazındaki bir arıza nedeniyle yeni kayıtların geciktiğini öğrenen Wexler, ses mühendisi Tom Dowd’ı Memphis’e gönderdi. Dowd ekipmanı onardıktan sonra Rufus Thomas’ın “Walking the Dog” seansına katıldı.
Thomas şarkıyı gruba birkaç kez söyledi, ritmi ağzıyla taklit ederek müzisyenlere ne istediğini anlattı. Düzenleme odanın içinde şekillendi ve parça yalnızca iki denemede kaydedildi. New York’un planlı ve saatle sınırlı stüdyo düzeninden gelen Dowd için bu yöntem neredeyse başka bir dünyaydı.
Stax’ta müzik kâğıt üzerinde değil, insanların birbirini dinlediği anda ortaya çıkıyordu.
Aynı yıllarda stüdyonun kapısından içeri genç bir şarkıcı girdi. Otis Redding, aslında gitarist Johnny Jenkins’i kayıt seansına götürmek için Memphis’e gelmişti. Seans sona erdiğinde kendisine de şarkı söylemesi için bir fırsat verildi. Redding piyanonun başına geçti ve “These Arms of Mine”ı söylemeye başladı.
Odada bulunanlar farklı bir sesle karşı karşıya olduklarını hemen anlamışlardı.Otis Redding’in sesi yalnızca güçlü değildi. İçinde gospel kiliselerinin coşkusu, blues’un ağırlığı ve insanın kendisini tamamen açığa çıkardığı anların kırılganlığı vardı. Şarkıları yorumlamıyor, adeta onların içinde yaşıyordu. Stax müzisyenleri de Redding’in nefes alışlarına ve duygusal yükselişlerine göre hareket ediyor, onun sesini çevreleyen canlı bir yapı kuruyordu.
Redding’in plakları, Stax’ın kardeş markası Volt etiketiyle yayımlandı. O yıllarda bazı radyo istasyonları tek bir plak şirketinden arka arkaya kayıt çalmaktan kaçındığı için farklı etiketler kullanmak yaygın bir uygulamaydı. Volt bu açıdan Stax’ın hem ticari alanını hem de sanatçı kadrosunu genişletiyordu.
“I’ve Been Loving You Too Long”, “Try a Little Tenderness”, “Fa-Fa-Fa-Fa-Fa” ve “Respect” gibi kayıtlar, Redding ile Stax arasındaki benzersiz ilişkinin ürünleriydi. Steve Cropper özellikle onun en yakın müzikal ortaklarından biri haline gelmişti. İkili birlikte çalışırken şarkılar masa başında tamamlanmış besteler olarak değil, stüdyonun içinde büyüyen fikirler olarak ortaya çıkıyordu.
1967 yılında düzenlenen Stax/Volt Avrupa turnesi, Memphis soul’un Amerika dışındaki gücünü gösterdi. Booker T. & the M.G.’s, The Mar-Keys, Eddie Floyd, Carla Thomas, Sam & Dave ve Otis Redding’in yer aldığı turne, özellikle İngiltere ve Fransa’da büyük ilgi gördü. Aynı yıl Monterey Pop Festivali’nde sahneye çıkan Redding, ağırlıklı olarak beyaz rock dinleyicilerinden oluşan yeni bir kitleyi birkaç dakika içinde etkisi altına aldı. Artık yalnızca soul müziğin değil, bütün Amerikan müziğinin en büyük yıldızlarından biri olmaya hazırlanıyordu.
Ancak 10 Aralık 1967’de Otis Redding’i taşıyan uçak Wisconsin’de düştü. Redding henüz 26 yaşındaydı. Ölümünden kısa süre önce Steve Cropper’la birlikte kaydettiği “(Sittin’ On) The Dock of the Bay”, 1968 yılında yayımlandı ve onun ilk liste başı şarkısı oldu. Şarkının sakinliği, önceki kayıtlarındaki fiziksel coşkudan farklıydı. Redding sanki yeni bir müzikal dönemin eşiğindeydi; fakat bu dönemin nasıl gelişeceğini görmek mümkün olmayacaktı. Onun ölümü Stax için yalnızca en büyük yıldızın kaybı değildi. Şirketin ilk dönemine ait iyimserliğin de sona erişiydi.
Aynı dönemde Atlantic Records ile kurulan ortaklık da çözülmeye başladı. Atlantic’in ulusal dağıtım gücü, Stax’ın küçük bir Memphis şirketinden büyük bir markaya dönüşmesinde önemli rol oynamıştı. Sam & Dave ve Wilson Pickett gibi Atlantic sanatçıları Memphis’e gelmiş; Stax müzisyenleriyle “Soul Man”, “Hold On, I’m Comin’” ve “In the Midnight Hour” gibi klasikler kaydetmişti. Memphis’in yaratıcı enerjisi ile Atlantic’in dağıtım ağı birbirini tamamlıyordu.
Fakat Atlantic, Warner Bros.-Seven Arts tarafından satın alındığında Stax yöneticileri imzaladıkları eski anlaşmanın ağır sonuçlarıyla karşılaştılar. Atlantic, dağıtımını yaptığı Stax kayıtlarının master haklarını elinde tutuyordu. 1968 yılında ortaklık sona erdiğinde şirket, o güne kadar oluşturduğu kataloğun büyük bölümü üzerindeki kontrolünü kaybetti.
Aynı yıl Martin Luther King Jr.’ın Memphis’te öldürülmesi şehri derinden sarstı. Suikastın ardından çıkan olaylarda Stax çevresindeki birçok bina zarar görürken stüdyoya dokunulmadı. Mahalle, Stax’ı dışarıdan gelmiş bir şirket değil, kendisine ait bir kurum olarak görüyordu.
Ancak stüdyonun içinde eski birliktelik giderek çözülüyordu. Estelle Axton ile şirketin yükselen yöneticisi Al Bell arasındaki görüş ayrılıkları büyüdü. Jim Stewart sonunda kız kardeşinin şirketten ayrılmasını istedi ve Axton 1970 yılında hisselerini sattı. Aynı dönemde Booker T. Jones ile Steve Cropper da karar süreçlerinin dışında bırakıldıklarını düşünerek Stax’tan uzaklaştılar.
Al Bell ise Stax’ı birkaç hit şarkıya bağımlı bölgesel bir şirketten çıkarıp siyah Amerika’nın en önemli kültürel kurumlarından birine dönüştürmek istiyordu. Kaybedilen kataloğun yerini doldurmak için 1969 yılında birkaç ay içinde 27 albüm yayımlandı. Başka bir şirket için çılgınlık sayılabilecek bu hamle, Stax’a yeni bir başlangıç sağladı.
Bu ikinci dönemin merkezindeki isim Isaac Hayes oldu. Hayes, David Porter ile birlikte Sam & Dave için yazdığı şarkılarla şirketin yaratıcı ekibinde zaten önemli bir yere sahipti. Ancak 1969 tarihli “Hot Buttered Soul” albümü onu bambaşka bir noktaya taşıdı. Uzun orkestrasyonlar, ağır ritimler, yaylı düzenlemeleri ve Hayes’in derin sesi bir araya geliyordu. Üç dakikalık radyo şarkısı anlayışının dışına çıkan kayıtlar, soul müziğin albüm formatında ne kadar genişleyebileceğini gösterdi.
1971 yılında hazırladığı “Shaft” film müziği ise Hayes’i uluslararası bir yıldıza dönüştürdü. Filmin tema şarkısıyla En İyi Özgün Şarkı Oscar’ını kazandı ve oyunculuk dışındaki bir dalda Oscar alan ilk siyah sanatçı oldu.
Aynı yıllarda The Staple Singers da Stax’ın yeni kimliğinin önemli temsilcilerinden biri haline geldi. “Respect Yourself” ve “I’ll Take You There” gibi şarkılar gospel geleneği, toplumsal bilinç ve gündelik hayatın sıcaklığını aynı yerde buluşturuyordu. Johnnie Taylor, The Dramatics, William Bell, Albert King, Eddie Floyd, Rufus Thomas ve The Bar-Kays şirketin kataloğunu genişleten diğer önemli isimlerdi.
Stax artık yalnızca bir plak şirketi değildi. Siyah Amerika’nın özgüvenini, öfkesini, inancını ve değişim arzusunu seslendiren bir merkeze dönüşüyordu.
Bu dönüşümün en güçlü ifadesi, 20 Ağustos 1972’de Los Angeles Memorial Coliseum’da düzenlenen Wattstax konseri oldu. Watts’ta 1965 yılında yaşanan olayların yedinci yıldönümü dolayısıyla gerçekleştirilen etkinliğin biletleri, mümkün olduğunca geniş bir katılım sağlamak amacıyla yalnızca bir dolara satıldı.
Yüz binden fazla kişinin izlediği konserde The Staple Singers, Rufus Thomas, Carla Thomas, Albert King, The Bar-Kays ve Isaac Hayes gibi Stax sanatçıları sahne aldı. Jesse Jackson’ın konuşmaları, etkinliğin yalnızca bir konser olmadığını açıkça ortaya koyuyordu.
Wattstax, siyah kültürünün, dayanışmasının ve kamusal görünürlüğünün büyük bir kutlamasıydı.
Daha sonra konser filmi ve albümlerle belgelenen etkinlik sık sık “Siyah Woodstock” olarak tanımlandı. Ancak Wattstax başka bir festivalin karşılığı olmaktan çok daha fazlasını temsil ediyordu. Kendi tarihine, kendi toplumsal hafızasına ve kendi siyasal diline sahipti.
1973 yılında Elvis Presley’nin üç albümünün kayıtları için aynı stüdyoya gelmesi de Stax’ın ulaştığı kültürel konumu gösteriyordu. Bir zamanlar mahalledeki gençlerin girip çıktığı eski sinema salonu, artık Amerikan müziğinin simge isimlerini ağırlıyordu.
Bütün bu sanatsal başarıya rağmen Stax’ın mali yapısı giderek zayıflıyordu. Hızlı büyüme, kontrolsüz harcamalar, banka kredilerine bağımlılık ve CBS Records ile yapılan sorunlu dağıtım anlaşması şirket üzerinde büyük bir baskı yarattı. Birçok Stax plağı, talep olmasına rağmen mağazalara yeterli sayıda ulaştırılamıyordu.
Şirket 1975 yılının sonunda iflasa sürüklendi. Jim Stewart, Stax’ı kurtarabilmek için evini ipotek ettirmiş; fakat sonunda hem şirketini hem de servetinin büyük bölümünü kaybetmişti.
Bir zamanlar günün hemen her saatinde müzik duyulan 926 East McLemore Avenue’daki stüdyo kapandı. Bina yıllarca boş kaldıktan sonra 1989’da yıkıldı. Stax kataloğunun önemli bölümü daha sonra Fantasy Records tarafından satın alındı.
Fakat Stax’ın yarattığı ses ortadan kalkmadı.
Booker T. & the M.G.’s’in ritimleri rock müzisyenlerini etkiledi. Isaac Hayes’in orkestrasyonları sinema müziğinden hip-hop’a kadar uzanan yeni alanlarda karşılık buldu. Stax kayıtlarındaki davullar ve baslar sayısız prodüktör tarafından sample’landı. Otis Redding’in sesi ise kuşaklar boyunca soul müziğin en doğrudan ifadelerinden biri olmayı sürdürdü.
Fantasy Records’ı 2004 yılında satın alan Concord, Stax etiketini yeniden faaliyete geçirdi. Şirket yeni sanatçılarla kayıtlar yayımlamaya başladı; fakat Stax’ın asıl yeniden doğuşu eski adresinde gerçekleşti.
Bugün eski Stax binasının bulunduğu yerde Stax Museum of American Soul Music yükseliyor. Özgün yapıya sadık kalınarak inşa edilen müze, şirketin ve Amerikan soul müziğinin hafızasını yaşatıyor. Hemen yakınındaki Stax Music Academy ile Soulsville Charter School ise Memphisli gençlere eğitim veriyor.
Böylece Stax mirası yalnızca geçmişi sergileyen bir koleksiyon olarak değil, yeni müzisyenler yetiştiren canlı bir kültür olarak varlığını sürdürüyor.
Motown yıldızlar yaratmayı kurumsallaştırmıştı. Atlantic, farklı müzik dünyalarını bir araya getiren büyük bir köprü kurmuştu. Stax ise bir odadaki insanların birbirlerini gerçekten dinlediklerinde nasıl bir ses yaratabileceklerini gösterdi.
Onun müziği kusursuzluğa değil, temasa dayanıyordu.
Eski sinema salonunun eğimli zemininde siyah ve beyaz müzisyenler aynı ritmin çevresinde buluşmuş, Amerikan Güneyi’nin acısını ve sevincini dünyanın ortak hafızasına taşımıştı.Binanın kapısında “Soulsville U.S.A.” yazıyordu. Bu yalnızca bir adres değildi. Soul müziğin kalbinin attığı yerdi.
■
Mustafa Cem Ünal’ın Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
Dark Blue Notes’da yayınlanmış diğer portre yazıları
Dark Blue Notes’da Plak Şirketleri dosyası
