Horses’ın 50. yılında dönüp kendime şu soruyu soruyorum: Bu albümün hakkını vermek gerçekten mümkün mü? Belki de en doğrusu, onu baştan sona, bir ritüel gibi deneyimlemek. Ama müzikten önce, sessizliği bozan o görüntü çıkıyor karşımıza: Beyaz bir gömlek, omza atılmış siyah bir ceket, yakada ince bir kurdele, ceket cebinde küçük bir at broşu… Ve kadrajın ortasında, doğrudan objektife bakan, androjen, kendinden emin bir figür: Patti Smith. İşte bu duruş, bir albüm kapağının ötesine geçiyor; kişisel olduğu kadar kolektif bir manifestoya dönüşüyor. Robert Mapplethorpe’un eseri bu siyah-beyaz portre, detaylarıyla neredeyse ikonografik bir nitelik kazanıyor.
Ve albüm, o kadim cümleyle açılışını yapıyor: “Jesus died for somebody’s sins, but not mine.” Bu ilk sözle başlayan yolculuk, hiçbir anında ritmini kaybetmiyor. “Redondo Beach”in reggae esintili dalgaları, “Birdland”in serbest akan şiirselliği, “Kimberly”nin kırılgan ballad formu… Her parça, bir diğerinin yankısı gibi; farklı tonlarda, ama aynı merkezden sesleniyor.
Albüm, Jimi Hendrix’in inşa ettirdiği Electric Lady Studios’da kaydedildi. Smith, stüdyonun açılış partisinde Hendrix’le tanışmış, sadece birkaç hafta sonra onun ölüm haberini almıştı. Ancak Horses yalnızca Hendrix’in değil; Jim Morrison ve Janis Joplin gibi aramızdan erken ayrılan ikonların da gölgesini taşıyor. Smith’in kuşağı, daha yirmili yaşlarında hayatlarının telafisi olmayan bir kayıplar zinciriyle biçimlendiğini hissediyordu. Horses, işte bu hissiyatın sesi: bir ağıt, bir başkaldırı, aynı zamanda kişisel ve kolektif bir arınma.
Sözleri çiğ, meydan okuyan, zaman zaman öfkeye, zaman zaman derin bir kırılganlığa açılan bir duygusallık taşıyor. Müziği ise kimi zaman sade birkaç akorun üzerinde salınırken, kimi zaman cazı andıran doğaçlamalara dönüşüyor. Albümün ikinci parçası “Redondo Beach”, adını Los Angeles’daki bir sahilden alıyor. Reggae ve rock tınılarının iç içe geçtiği şarkıda, Smith bir tartışmanın ardından intihar eden arkadaşının ardından sessizce yas tutuyor. Hafif ritimlerin üzerinde yankılanan sözlerin ağırlığı, parçanın altındaki hüznü daha da derinleştiriyor. Bu tezat, Horses’ın karakteristik tavrını barındırıyor aslında.
“Horses, 50. yılında zamana karşı direnmenin değil, zamanı dönüştürmenin sesi olarak karşımızda duruyor.“
Folk sahnesinde Bob Dylan, Leonard Cohen ve Joni Mitchell gibi isimler şair kimlikleriyle öne çıkarken, rock evreninde bu çizgiye en çok Lou Reed ve Jim Morrison yaklaşmıştı. Patti Smith ise Horses ile bu çizginin ötesine geçiyor; neredeyse başka bir boyuttan sesleniyor. Müzik, kelimelere zemin hazırlayan bir taşıyıcıya dönüşürken; sözcükler, başlı başına bağımsız bir sanat formu hâline geliyor. Smith, Baudelaire’den Rimbaud’ya, William Blake’ten Allen Ginsberg’e uzanan kapsamlı ve karanlık bir edebi hattan ilerliyor.
Horses günümüzde genellikle bir proto-punk albüm olarak anılıyor. Oysa Smith’in ses evreni, dönemin punk anlayışını çoktan geride bırakıyor. Reggae’den caza uzanan etkileşimleri özgürce içine alarak, kendine ait bir ses coğrafyası yaratıyor. Bilhassa “Birdland”de cazın doğaçlamacı ruhu tüm açıklığıyla hissediliyor. Smith’in vokalleri ise albümün en çarpıcı katmanlarından biri. Albüm boyunca Smith hem lirikal hem de müzikal boyutta büyülüyor, rahatsız ediyor ve yerinden ediyor. Bu albüm yalnızca bir türün ya da dönemin değil; kişisel bir devrimin, içe dönük bir isyanın sesi olarak zamanın ötesine taşınıyor.
“Punk rock, bana göre, yaratma özgürlüğüdür; ister başarılı olma, ister başarısız kalma, ama her şeyden önce kendin olma özgürlüğüdür. Punk rock, özgürlüğün ta kendisidir.”
– Patti Smith
Peter Reich’ın A Book of Dreams adlı kitabından ilham alan “Birdland”, dokuz dakikayı aşan süresiyle bir ağıt gibi akıyor. Birdland, bir çocuğun, babasının kaybıyla şekillenen iç dünyası ve metafizik göndermelerle örülerek şairane bir performansa dönüşüyor. Albümün ailevi temalı üçlemesi ise “Redondo Beach” ile açılıyor; “Free Money” ve “Kimberly” ile tamamlanıyor. “Free Money”, piyano eşliğinde neredeyse fısıltıyla başlıyor; ardından grup devreye giriyor ve parça bir hayalin coşkusuna dönüşüyor. “Kimberly” ise Smith’in küçük kız kardeşine adanmış bir parça. Çocukluğa dair belleğinde kalan izler, New Jersey’nin puslu sokakları ve yaklaşmakta olan bir kıyamet hissiyle iç içe geçiyor.
Smith’in Tom Verlaine ile birlikte yazdığı “Break It Up”, albümün bir başka zirve noktası. Verlaine’in gitar icrası, Smith’in sesiyle adeta iç içe geçiyor. Parça, Smith’in Jim Morrison’a dair gördüğü bir düşten ilham alıyor: Mermerin içinde sıkışmış bir figür, zincirlerini kırmak üzere bekliyor. Bu imge, yalnızca bir mitin değil, sanatçının içindeki hapsolmuş duyguların bir dışavurumu olarak da görülebilir.
Horses’ın en coşkulu anlarında bile titreşen bir karanlık var. Bu karanlık, “Land” adlı dokuz dakikayı aşan destanda tam anlamıyla hakimiyet kazanıyor. Üç bölümden oluşan bu yapıtta –“Horses”, “Land of a Thousand Dances” ve “La Mer (De)”– Smith, rock’n’roll’un dönüştürücü gücünü kutsuyor. Parça, Jimi Hendrix’e adanmış bir ağıt olmakla birlikte William S. Burroughs’un hayaletleriyle, Mapplethorpe’un izleriyle ve bir kuşağın hayal kırıklıklarıyla örülü bir evren inşa ediyor. Kapanışı ise “Elegie” yapıyor. Hüzünlü piyano dokunuşları, sabit bir bas yürüyüşü ve yükselip alçalan gitar yürüyüşleriyle örülü bu parça, Smith’in geçmişten geleceğe uzanan kayıplar karşısındaki sessiz vedası olarak belleğimize işleniyor.
Horses’ta Hendrix’in, Morrison’ın, Joplin’in hayaletleri usulca gezinirken, Patti Smith kendi yolunu çiziyor; mümkün olana dair sınırları baştan yazıyor. Bu albüm belki punk’ın varoluş anı değil ama ruhunun ete kemiğe büründüğü yer. Horses, 50. yılında zamana karşı direnmenin değil, zamanı dönüştürmenin sesi olarak karşımızda duruyor.
■ Gökçen Sena Kumcu’nun Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
■ Başucu Albümüm serisi
■ Patti Smith resmi web sitesi
