Amerikan popüler müziği çoğu zaman türler üzerinden okunur: Country, blues, soul, rock’n’roll… Oysa bu sınıflandırmalar, müziğin gerçek tarihini açıklamakta çoğu zaman yetersiz kalır. Çünkü bazı isimler vardır ki, yalnızca bir türün içinde üretmez; türün kendisini dönüştürür hatta yeniden tanımlar. Ray Charles, Johnny Cash ve Elvis Presley de tam olarak bu noktada buluşur.
Bu üç isim birlikte ele alındığında, ortaya klasik bir country tarihi değil, Amerikan müziğinin sosyolojik, kültürel ve estetik kırılma hattı çıkar. Country, onların ellerinde bir kimlik olmaktan çıkar, bir anlatı biçimine dönüşür.
Ray Charles: Country müziği tür olmaktan çıkarmak
Ray Charles’ın 1962 tarihli Modern Sounds in Country and Western Music albümü, çoğu zaman başarılı bir türler-arası geçiş olarak tanımlanır. Ancak bu ifade, albümün etkisini açıklamak için fazlasıyla yetersizdir. Ray Charles bu çalışmada country müziği başka bir türe yaklaştırmaz; aksine, tür fikrinin kendisini anlamsızlaştırır.
Hank Williams, Don Gibson ve Eddy Arnold gibi isimlerin şarkıları, Ray Charles’ın yorumunda Nashville’den kopar, evrensel bir dile kavuşur. Bu albümde country, artık belirli bir coğrafyanın ya da kimliğin müziği değildir. İyi yazılmış bir şarkı, doğru bir yorumla herkesindir.
Ray Charles’ın asıl radikal hamlesi, country repertuvarını siyah bir sanatçının merkezine yerleştirmesidir. Bu, yalnızca estetik değil, aynı zamanda kültürel bir müdahale niteliği taşımaktadır. Albüm, “Country kime aittir?” sorusunu geçersiz kılar. Ray Charles için country, kökenle değil, hikâye anlatma gücüyle ilgilidir.
Ray Charles country söylediğinde, yaptığıyla, müziğin kime ait olduğuna dair köklü bir itiraz içerir. Modern Sounds in Country and Western Music, country repertuvarını alıp siyah bir hafızanın içine yerleştirdiği gibi bu türün ciddiyetini ortaya çıkarır.
“I’ve made up my mind to live in memory.”
Bu cümle country müziğin temel yakıtı olan nostaljiyi ele verir. Ama Ray Charles’ın sesinde nostalji bir eve dönüş değil, geri dönülemeyen bir yerin bilgisidir. Buradaki hafıza, güvenli bir geçmiş değil; hâlâ sızlayan bir boşluktur.
“You don’t know the one who dreams of you at night.”
Ray Charles, bir anlatıcı gibi değildir, tanık olan, bekleyen, hayal kuran biridir. Bu müziğin dışından geliyor olabilir ama anlattığı duyguların tam da merkezindedir. Country, daha önce yaptıkları gibi, hikayeyi anlatmakta bir araçtır.
Johnny Cash: Country müziğin vicdanı
Ray Charles country müziği dönüştürürken, Johnny Cash onu, sahnenin en sert gerçekliğiyle yüzleştirir. At Folsom Prison (1968), country müziğin steril stüdyo estetiğinden kopuşunun simgesidir. Cash, hapishanede çalarak country’yi yeniden hayatın içine taşır.
Bu albümde country, temiz olmadığı gibi güvenli de değildir. Dolayısıyla onaylanma arayışı yoktur.
Johnny Cash’in country’si, mahkûmların, dışlanmışların ve kaybedenlerin hikâyesidir. Cash burada türün müzikal sınırlarını değil, ahlaki alanını genişletir. Şarkılar birer eğlence unsuru olmaktan çıkar; tanıklığa dönüşür.
Cash, country’yi romantize etmez. Aksine onu çiğ, eksik ve kusurlu hâliyle sunar. Bu nedenle At Folsom Prison, güçlü bir canlı albüm olduğu kadar country’nin etik manifestosu olarak da okunabilir.
Johnny Cash country müziğin vicdanı olarak anılır ama At Folsom Prison bir vicdan gösterisi değildir. Bu albüm, tanıklığın ağırlığını taşır. Cash, hapishanede şarkı söylemez; hapishaneyi şarkının içine alır.
“I shot a man in Reno just to watch him die.”
Bu satır çoğu zaman bir sertlik pozu gibi okunur. Oysa Folsom’da söylendiğinde bu cümle, Amerikan şiddet anlatısının ne kadar sıradanlaştığını yüzümüze vurur.
“Where danger is double and pleasures are few.”
Cash burada sadece mahkûmları değil, country’nin konuşmadığı bütün alt sınıfları anlatır. Karanlık; bireysel bir kader değil, yapısal bir durumdur.
Elvis Presley: Köklere dönüş ve bütünleme
Elvis Presley için country her zaman vardı önermesi doğrudur. Ancak From Elvis in Memphis (1969), bu ilişkinin ilk kez bilinçli, olgun ve bütünlüklü biçimde kurulduğu albüm olarak dikkat çeker. Hollywood filmleri ve pop yıldızlığı döneminin ardından Elvis, Memphis’e dönerek müziğinin temel damarlarını yeniden bir araya getirir: Country, soul ve blues.
Bu albüm, Ray Charles’ın açtığı estetik alanın içinden geçer ama farklı bir yöne ilerler. Elvis country müziği yeniden icat etmez; hatırlatır. Onun yorumlarında country, Güney’in ortak belleğidir. Irksal ve ticari sınırların ötesinde, ortak bir kültürel dil olarak belirlenir.
Elvis burada bir sentez ustası olarak öne çıkar. Ray Charles’ın evrenselleştirdiği, Johnny Cash’in sertleştirdiği country, Elvis’te bütüncül bir Amerikan sesine dönüşür. From Elvis in Memphis, bu nedenle bir country albümünden çok, Amerikan müzik tarihinin merkez taşlarından biridir.
Elvis için From Elvis in Memphis, bir geri dönüş değil; bir yüzleşme olarak kabul edilmelidir. Hollywood parıltısından ve Las Vegas rutininden sonra Memphis’e dönmek, geçmişe özlem duymak yerine onu rahatsız edici hâliyle kabul etmek anlamına gelir.
“As her young man dies, on a cold and gray Chicago mornin’.”
Bu satır country için neredeyse şok edicidir. Çünkü burada teselli yoktur. Ahlaki ders yoktur. Sadece tekrar eden bir döngü vardır. Elvis, country anlatısının kaçındığı toplumsal gerçeği merkeze alır.
“They didn’t know that I was broken inside.”
Başarı, şöhret ve kırılma… Country müziğin vitrininde görünmeyen bir iç çöküş. Elvis bu şarkıyla, anlatının içten içe nasıl çürüdüğünü gösterir.
Sondan önce
Ray Charles, Johnny Cash ve Elvis Presley birlikte okunduğunda, country müziğin bir tür olmaktan çıkıp Amerikan anlatısına dönüştüğü görülür. Ray Charles country müziği herkese açar. Johnny Cash ona vicdan kazandırır. Elvis Presley ise country’yi kültürel bir senteze taşır.
Bu üçlü, country müziği Nashville rafından alır; hayata yayar. Artık mesele “kimin country söylediği” değil, country’nin ne anlattığıdır.
Son
Country müzik, Ray Charles, Johnny Cash ve Elvis Presley sayesinde bir kimlik göstergesi olmaktan çıkar; bir tanıklık biçimine dönüşür. Irk, sınıf ve popülerlik sınırlarını aşan bu üç isim, country müziği Amerikan müziğinin en dürüst anlatı alanlarından biri hâline getirir.
Belki de bu yüzden, country’yi gerçekten anlamak isteyen herkesin yolu dönüp dolaşıp bu üç ismin durduğu noktaya gelir.
■
Dark Blue Notes’da Görüş yazıları
Dark Blue Notes’da Bülent Seyitdanlıoğlu
Dark Blue Notes’da rock ve pop müzik
