Cool caz çoğu zaman sesin kısılmasıyla başlar. Savaştan yeni çıkmış bir dünyada, müziğin de nefesini ayarlaması gerekir. 1940’ların ortasından 1950’lerin sonuna uzanan bu dönem, cazın bağırmayı bıraktığı, bunun yerine mesafe koymayı öğrendiği bir zaman dilimidir. Bebop’un harmonik yoğunluğu ve ritmik saldırganlığı hâlâ arka plandadır; fakat cool caz, bu dili bilinçli biçimde sadeleştirir. Daha yumuşak, daha lirik, daha boşluklu bir ses arar. Buradaki “cool”, sadece estetik bir etiket değildir. Siyah Amerikan hayatında çok daha önce şekillenmiş bir tavrın müzikal karşılığıdır: şiddet ve baskı karşısında sükûneti korumak, kontrolü elden bırakmamak, zarafeti bir direniş biçimine dönüştürmek.
Bu tavrın müzikteki ilk güçlü ifadesi, Miles Davis’in 1949 ile 1950 arasında New York’taki WOR stüdyolarında kaydettiği kayıtlarla ortaya çıkar. Sonradan Birth of the Cool adıyla bir araya getirilecek bu parçalar, bebop kulüplerinde alışılan aceleci virtüözlüğün tersine, ağırdan alan bir müzik önerir. Dokuz kişilik grup, trompetin etrafında bağıran sololar kurmaz; aksine, sesler birbirine yaslanır. Fransız kornosu, tuba ve trombon güç göstergesi olarak değil, renk olarak kullanılır. Moon Dreams başlarken müzik neredeyse yürümeyi reddeder; önce bulunduğu odayı dinler. Miles Davis trompetiyle cümle kurmaz, ima eder. Solonun yükselmesi beklenen anda geri çekilir. Cool caz tam da burada belirir: yapılması beklenen dramatik hamle bilinçli olarak yapılmaz.
Bu orkestral yaklaşımın yanında, aynı yıllarda Lennie Tristano bambaşka ama akraba bir yol açıyordu. Crosscurrents gibi erken kayıtlarda Tristano, Lee Konitz ve Warne Marsh ile birlikte, uzun ve birbirine dolanan melodik çizgiler kurar. Bu müzikte duygu bastırılmaz; disipline edilir. İmprovizasyon, anlık bir patlama değil, mantıksal bir yürüyüş gibidir. Birth of the Cool’un renk ve dengeye dayalı dünyasıyla Tristano’nun yapısal soğukkanlılığı, cool cazın iki ana damarını belirler.
1950’lerin başında bu ses, coğrafi olarak ayrışıyor gibi görünür. Los Angeles’ta Gerry Mulligan, piyanonun olmadığı bir dörtlü kurar ve Chet Baker’la birlikte neredeyse konuşur gibi çalar. Gerry Mulligan Quartet kayıtlarında müzik, boşluklardan oluşur; bariton saksofon ve trompet birbirinin sözünü kesmez. Bu West Coast etiketi sonradan yapıştırılır, ama müziğin özü zaten New York’ta atılmıştır. Miles Davis, John Lewis ve Gil Evans gibi isimler, cazın ses paletini genişletirken, coğrafyadan çok yaklaşımın belirleyici olduğunu gösterir.
Chet Baker Sings ise cool cazın kırılgan yüzünü açığa çıkarır. Baker’ın sesi neredeyse fısıltıdır; notaya basmaz, dokunur. My Funny Valentine’da şarkı söylemez, sanki içinden konuşur. Trompet soloları da böyledir: vokalin uzantısı gibi, her nota yerini bilerek gelir. Cool burada bir zırh değil, savunmasızlığın kabulüdür. Aynı dönemde June Christy’nin Something Cool albümü, bu ruh hâlini orkestral bir zarafetle tamamlar; cool, artık sadece bir ses değil, sinematik bir atmosferdir.
New York’ta John Lewis liderliğindeki Modern Jazz Quartet, cool estetiği neredeyse oda müziğine taşır. Concorde ve Django gibi albümlerde yapı ve doğaçlama kusursuz bir denge içindedir. Milt Jackson’ın vibrafonu parıltı katarken, Connie Kay’in davulları müziği itmez, taşır. Stan Getz ise bu iki dünyayı birbirine bağlayan figürlerden biridir. Woody Herman’ın orkestrasında parlayan tonu, West Coast Jazz albümüyle Kaliforniya’ya taşır. Getz’in saksofonu, yoğunluğu zahmetsizmiş gibi duyurur; cool’un coğrafi değil, estetik bir tercih olduğunu hatırlatır.
1957’de Miles Davis ve Gil Evans, Miles Ahead ile bu estetiği daha geniş bir tuvale yayar. Müzik artık neredeyse sinematografiktir; cool caz, modernliğin sesine dönüşür. Aynı yıl Art Pepper, Meets the Rhythm Section yayımlanır. Art Pepper’ın lirik Batı Yakası tonu, Red Garland, Paul Chambers ve Philly Joe Jones’un Doğu Yakası ritim anlayışıyla yan yana gelir. Bu karşılaşma, cool’un aslında bir denge sanatı olduğunu gösterir: ifade ile kontrol arasında ince bir çizgi.
1950’lerin sonuna gelindiğinde cool caz, geniş bir dinleyici kitlesine ulaşır. Ahmad Jamal’in At the Pershing: But Not for Me albümünde trio adeta nefes alır. Jamal’in bıraktığı boşluklar, müziğin en gür anlarıdır. 1959’da Dave Brubeck’in Time Out albümü ve Paul Desmond’un Take Five’ı, bu içe dönük estetiği küresel bir dile çevirir. Artık cool, sadece bir alt tür değil, modern cazın en tanınan yüzlerinden biridir.
Cool cazı tanımlayan şey teknikten çok sestir. Bu müzikte virtüözlük geri plana çekilir; onun yerine ton, denge ve atmosfer konuşur. Sesler keskinleşmez, yuvarlanır. Vibrato sınırlıdır, dinamikler çoğu zaman orta seviyede kalır. Sessizlik, en az notalar kadar anlamlıdır; müzisyenler boşluğu doldurmak yerine ona alan açar. İster orkestral düzenlemelerde ister küçük grup kayıtlarında olsun, cool caz’ın ortak paydası bu mesafeli ama bilinçli ifade biçimidir. Müzik acele etmez, dinleyeni de acele ettirmez. Gücünü hızdan değil, kontrol duygusundan alır; dramatik zirveler yerine uzun soluklu bir denge kurar. Bu yüzden cool caz, dinleyeni yormaz ama yüzeyde de kalmaz.
Bu estetik, kullanılan enstrümanların çalınış biçiminde de kendini gösterir. Trompet, cool cazın en ayırt edici seslerinden biridir. Miles Davis’in yumuşak, merkezli ve çoğu zaman susturuculu tonu, bu anlayışın temelini atar. Chet Baker’ın trompeti ise neredeyse vokal gibi davranır; her nota söylenmiş bir kelime hissi taşır. Saksofon tarafında Lee Konitz ve Paul Desmond gibi altocular, ağır vibratodan kaçınan kuru ve berrak bir ton benimser. Stan Getz’in tenor saksofonu ise sıcak, akıcı ve zahmetsiz bir lirizm sunar.
Trombon cool cazda güç gösterisi için değil, renk için kullanılır. J.J. Johnson ve Kai Winding, enstrümanın pürüzsüz ve melodik tarafını öne çıkarır. Piyano çoğu zaman yoğun akor kümeleri kurmaz; Ahmad Jamal ve John Lewis gibi isimler, akorları havada asılı bırakır, ritmik boşluklar yaratır. Bas, müziği ileri itmekten çok sabitler; Percy Heath, Paul Chambers ve Israel Crosby gibi basçılar, melodik ama sakin bir zemin kurar. Davullar ise itici bir motor olmaktan çıkar; Connie Kay, Shelley Manne ve Vernel Fournier gibi davulcular fırçalar ve hafif zil dokunuşlarıyla müziğin nefes almasını sağlar.
Cool cazın ayırt edici yanlarından biri de enstrümantasyondaki çeşitliliktir. Birth of the Cool ve Miles Ahead gibi projelerde Fransız kornosu, tuba ve flüt gibi cazda alışılmadık enstrümanlar kullanılır. Bu sesler gücü artırmak için değil, paleti genişletmek içindir. Ortaya çıkan şey, cazın oda müziğine yaklaşan bir versiyonudur: seslerin birbirini bastırmadığı, aksine birbirine alan açtığı bir dünya.
Bu yaklaşım, cazı yeniden ana akıma taşırken, aynı zamanda geleceğe köprü kurar. Ton, boşluk ve modal düşünce üzerine kurulu bu dünya, doğrudan Kind of Blue’ya uzanır. Cool caz bu anlamda hem bir varış noktasıdır hem de geçiştir: cazın kendini yeniden düşünmesinin sesi.
Başlamak isteyenler için yol basittir. Birth of the Cool ile bu estetiğin doğuşunu dinlemek, Mulligan Quartet ile küçük gruptaki dengesini duymak, Chet Baker Sings ile kırılgan tarafını hissetmek, Art Pepper Meets the Rhythm Section ile iki dünyanın nasıl birleştiğini görmek mümkündür. Ahmad Jamal ve Dave Brubeck ise cool’un nasıl geniş kitlelere ulaştığını gösterir. Gerisi, kulağın merakına kalır. Cool caz zaten acele etmez; dinleyenin de etmesini istemez.
■
Mustafa Cem Ünal’ın diğer yazıları
Dark Blue Notes’da görüş yazıları
