Caz, doğası gereği özgürdür. Ana akımın dışında doğmuş, kuralların sınırlarını aşarak kendini var etmiş bir müzik türüdür. “Caz, andır, doğaçlamadır, risk almaktır.” (*) Fakat Türkiye’de uzun süredir caz festivalleri bir diğerinin kopyası görünümü arz ediyor; bu müziğin ruhunu yaşatmak yerine, onu bir güvenli listeye hapseden bir düzenle karşı karşıyayız. Her yıl benzer isimler, benzer sahneler ve benzer kadrolar… Sanki caz, birkaç kişinin elinde şekillenen, sadece belli çevrelerin katkısıyla var olabilen kapalı bir kulübe dönüşmüş durumda. Oysa caz, tam tersine, yenilenmek, kırılmak, denenmek ve keşfetmek isteyen ruhlara hitap eder.
Yeni olanı sessizleştiren sistem
Türkiye’de caz festivalleri, tıpkı kültürel politikaların genelinde olduğu gibi, bir tür sahne muhafazakârlığı içinde yönetiliyor. Oysa caz, gelenekten ilham alır ama gelenekle sınırlı kalmaz. Genç caz müzisyenleri, farklı coğrafyalardan gelen yaratıcılar, deneysel işler üreten sanatçılar çoğunlukla görünmez kılınıyor. Risk almak istemeyen kurumlar, tanıdık isimleri döndürerek garanti bir alkış almakla yetiniyor.
Bu yaklaşım, cazın kalbini yavaşça susturur. Sanat, tanıdık olanı tekrar etmekle değil, öngörülemez olanı sahneye çıkararak büyür. Yıllardır aynı isimlerin aynı projelerle sahnede yer bulması, yalnızca sanatsal çeşitliliği değil, toplumsal hayal gücünü de daraltır.
Caz bir estetik değil, bir tavırdır
Caz, sadece müzik değil, bir dünya görüşüdür de. O, hiyerarşilere meydan okur, tek tipliğe karşı ses verir, hatta bazen susarak daha çok şey söyler. Fakat bugünün caz sahnesi, çoğu zaman bir estetik vitrine dönüşmüş durumda. Derinlik değil, temsil var. Risk değil, tanıdıklık var. Oysa Türkiye gibi dinamik, kültürel olarak çok katmanlı bir coğrafyada caz, çok daha çeşitli, çok daha özgün biçimlerde ifade bulabilir.
Bir festivalin en büyük gücü, yalnızca seyirciyi değil, geleceği de sahneye çıkarma cesaretidir. Ama bizde çoğu festival, geçmişin tekrarına hapsolmuş durumda. Bu sadece bir tercihten ibaret değil; bu, sanatın evrimine karşı alınmış pasif bir pozisyondur.
Ne yapmalı? Ne yapılmalı?
■ Festival komiteleri, bağımsız müzisyenler ve genç bestecilerle doğrudan temas kurmalı.
■ Her yıl “yenilikçi projeler” için özel sahneler açılmalı.
■ Anadolu’daki caz oluşumları merkez dışı mekanlarda görünür kılınmalı.
■ Uluslararası festival mantığı, yalnızca tanınmış isimleri değil, küresel deneyleri ve az bilinen sesleri de kapsamalı.
Eğer caz gerçekten bir özgürlük müziğiyse, festival sahneleri de özgürleşmeli. Aynı yüzleri, aynı sesleri, aynı çevreleri tekrar ederek değil; yeni kuşaklara, farklı seslere, cesur denemelere alan açarak… Yoksa caz, artık müzikle değil, sessizlikle anılır. Çünkü tekrar eden düzen, sadece kulağı değil, ruhları da uyuşturur.
Seyirci mi rahat, organizasyon mu korkak?
Sanat ve özellikle caz gibi doğaçlama temelli bir disiplin, rahatlıkla değil rahatsızlıkla büyür. Caz sahnesinde her şey tanıdıksa, seyircinin ruhu harekete geçmez. Seyirci koltuğuna yerleştiğinde ne duyacağını biliyorsa, o zaman konser bir ritüele, bir alışkanlığa dönüşür. Caz ise alışkanlıklara değil, içsel kopuşlara seslenir.
Peki neden değişimden bu kadar korkuluyor?
Çünkü caz festivalleri —tıpkı kültürel kurumlarımız gibi— toplumun otoriteyle ilişkisinden türeyen bir konforun içinde yaşıyor. Bir proje çok farklıysa anlaşılmaz sayılıyor, gençse deneyimsiz, sertse fazla radikal… Oysa asıl mesele şu: Bu ülkede dinleyici, yeniliğe aç; onu aç bırakansa sistemin kendisi.
Yeniliği dışlayan sistem geleceği reddeder
Her sanat alanı gibi caz da tarihsel olarak isyanla doğdu. 1950’lerde siyah müzisyenlerin beyaz egemenliğe karşı kendi sesini yaratmasıyla büyüdü. Free jazz, bebop, avant-garde… Hepsi, müziğin sesini değil, toplumun vicdanını da değiştirmek içindi.
Türkiye’deyse caz sahnesi bir süredir, bu felsefi yönünü unutarak, elitizmin estetik paravanına dönüşüyor. Festival kitapçıkları zarif, konserler nezih; ama içerik, çoğu zaman içsel çarpışmadan uzak.
Adaletsiz görünmezlik
Bu tekrar eden düzen sadece estetik değil, etik bir soruna da işaret ediyor. Çünkü yıllardır çalışan, üreten ama görünmeyen müzisyenlerin emeği, bu seçici sistemde yok sayılıyor. Ve görünmeyen her sanatçı, gelecekte başka bir sanatçının cesaretini kırıyor. Bu zincir kırılmadıkça, caz sahnesi gerçek anlamda toplumsal bir hafıza yaratamaz.
Festival küratörlüğü, sadece beğenilen değil, dönüştüreni de seçme cesaretidir. Aksi hâlde bu sahne, zamanla sadece müzik değil, anlam da kaybeder.
Yeniden başlamak mümkün
Eğer festivaller gerçekten cazın özünü taşıdıklarını iddia ediyorsa, programları şu sorularla şekillenmelidir:
■ Bu sene sahneye taşıdıklarımız hangi yeni fikirlere alan açtı?
■ Dinleyicinin ufkunu genişlettik mi yoksa tekrar ettik mi?
■ Sessiz kalanlara mikrofon uzattık mı?
■ Cazı yaşattık mı, yoksa arşivledik mi?
Çünkü caz, sadece yaşanarak var olur. Kayıt değil, yaşamdır. Ve yaşam, tekrar değil, cesarettir.
Son söz
Türkiye’de caz festivalleri, ya sadece geçmişin tekrarı olacak ya da gelecek için gerçek bir platform. Seçim artık organizatörlerin değil, bu sessiz tekrarı sorgulayanların… Çünkü bazen bir notanın sustuğu yerde, bir toplumun sesi duyulur.
…Ve caz, işte tam da orada başlar.
Gülşah Erol’un Dark Blue Notes’daki diğer yazıları
Dark Blue Notes’da görüş yazıları
Bizim Caz’da caz festivalleri
(*) Miles Davis
